Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 58
“Làm sao bây giờ, ông chủ? Tới bây giờ hai tên Zorba đánh nhau? Kẻ nào thắng? Nếu tôi sớm ngoẻo, hay lắm, tôi không lo âu gì cả. Nhưng nếu tôi tiếp tục sống dai dẳng, tôi lúa rồi. Tôi lúa rồi, ông chủ, một ngày kia tôi sẽ trở thành đê hèn nhục nhã.
Tôi sẽ mất tự do: Con dâu tôi và con gái tôi ra lệnh cho tôi chăm nom một con khỉ con, một con quái vật kinh khủng, hậu duệ của chúng, để nó đừng phải bỏng đừng ngã, đừng chơi bẩn. Và nếu có chơi bẩn, chúng sẽ bắt rửa ráy cho nó! Khiếp!
Ông cũng sẽ phải chịu số phận nhục nhã tương tự, ông chủ, dầu ông còn trẻ. Ông hãy coi chừng! Hãy nghe điều tôi nói với ông, hãy theo con đường như tôi. Không có cách cứu chuộc nào khác; hãy đi vào trong núi, khai mỏ than, đồng, sắt, kẽm, kiếm cho thật nhiều tiền và cho họ hàng kính nể chúng ta, cho tất cả những tên tai mặt lớn ngả mũ chào chúng ta. Nếu chúng ta không thành công, ông chủ, thà chết, thà bị chó sói, hùm beo hay bất cứ con mãnh thú nào trong rừng ăn thịt còn hơn. Vì lẽ đó Thượng đế chí tôn sinh ra mãnh thú để vồ những kẻ như chúng ta, để họ khỏi trở nên quá đê hạ.”
Chỗ này Zorba vẽ bằng bút chì mầu một người cao lớn, ốm nhom, đang chạy dưới rặng cây xanh với bầy con sói đỏ đeo bén gót, và ở dưới hàng chữ: “Zorba và bẫy Tội Trọng” viết bằng chữ lớn.
Ðoạn hắn viết tiếp:
“Căn cứ vào thư tôi, chắc ông cũng hiểu tôi là kẻ bất hạnh như thế nào. Chỉ khi nào nói với ông nỗi u uẩn của tôi mới có cơ khuây khỏa đôi phần. Bởi ông cũng giống hệt như tôi, có điều ông không biết đấy thôi. Ông cũng có một con quỉ trong ông, nhưng ông không biết tên nó, và, vì không biết ông ngộp thở. Ðặt tên cho nó, ông chủ, và ông sẽ cảm thấy thoải mái hơn.
Tôi đã nói tôi là một kẻ bất hạnh. Tôi có thể nhìn thấy rõ rằng tất cả trí thông minh của tôi chủ là sự ngu dại không hơn không kém. Tuy nhiên, thỉnh thoảng tôi cũng trải qua những ngày có những ý nghĩ cực kỳ cao viễn, và nếu tôi có thể thực hiện điều đó Zorba bên trong ra lệnh, cả thế giới sẽ sửng sốt!
Thấy rằng tôi không ký giao kèo hữu hạn với đời tôi, tôi phải phanh xuống con dốc nguy hiểm nhất. Ðời người là một con đường có lên đèo xuống dốc. Tất cả những người khôn ngoan đều tiến lên với một cái thắng. Nhưng tôi, và đây là giá trị của tôi, ông chủ, tôi phá hủy cặp thắng của tôi từ lâu rồi, bởi sự lắc xóc không làm tôi sợ hãi chút nào. Thợ máy chúng tôi gọi sự trật đường ray là xóc. Trời đánh nếu tôi để ý tới những cái lắc xóc này. Ðêm ngày tôi đâm bổ hết ga về phía trước tôi làm bất cứ điều gì tôi thích: Thây kệ nếu tôi tan như xác pháo. Tôi có gì để mất? Không có gì cả. Bằng cách nào đi nữa, dầu tôi thung dung bước tới, cuối cùng tôi không phải xuôi tay nhắm mắt sao? Dĩ nhiên là có! Vậy chúng ta hãy đốt giai đoạn!
Tôi chắc bây giờ ông đang cười tôi, ông chủ, nhưng tôi cứ viết cho ông những sự u mê của tôi, hay, nếu ông thích, những suy tư của tôi hay những sự yếu đuối của tôi thì cũng vậy – quả thực tôi không thấy có sự khác biệt nào giữa ba điều ấy – tôi cứ viết và ông, ông cứ cười nếu ông thích. Tôi cũng cười khi nghĩ rằng ông cười tôi, và vì thế sự tiếu ngạo không bao giờ dứt trên thế gian. Mỗi người đều có cái điên cuồng riêng, nhưng nỗi điên cuồng lớn nhất, theo tôi, là không có một nỗi điên cuồng nào.
Bởi thế tôi đang xem xét nỗi điên cuồng của tôi ở đây, tại Candia, và tôi viết tỉ mỉ cho ông, ông chủ, bởi tôi muốn hỏi ý kiến ông. Ông còn trẻ thật, nhưng ông đã đọc sách thánh hiền và ông đã thành, xin ông thứ lỗi, một ông cụ non; vì thế, tôi cần những lời khuyên bảo của ông.
Vâng, tôi nghĩ rằng mỗi người có một hơi hám riêng của mình. Chúng ta không phân biệt được vì những hơi hám trộn lẫn với nhau và chúng ta không biết mùi nào của ông, mùi nào của tôi, thực thế… Chúng ta chỉ biết rằng có một mùi hôi thối lắm và đó là cái người ta gọi là “nhân loại”, tôi muốn nói: Mùi hôi thối nhân loại. Không thiếu gì những kẻ hít lấy hít để cái mùi đó như thể đó là mùi lan huệ. Riêng tôi, mùi đó làm tôi muốn mửa. Nhưng thôi, đó là chuyện khác.
Tôi chỉ muốn nói – và tôi lại sắp nhả thắng một lần nữa – rằng những con đàn bà đĩ thõa có những cái mũi ướt như mũi chó, và chúng đánh hơi thấy ngay người đàn ông nào thèm muốn chúng và người nào không thèm chúng. Bởi thế trong bất cứ thành phố nào tôi đặt chân tới, ngay cả bây giờ, già cú đế và xấu xa như một con khỉ đột, quần áo lôi thôi, tôi cũng luôn luôn có hai ba con đàn bà chạy theo đuôi. Chúng hít hơi tôi, mấy con chó. Cầu Thượng Ðế ban phước lành cho chúng!
Ngày đầu tiên tôi an toàn đến Candia vào lúc nhọ mặt người. Tôi chạy ngay tới mấy tiệm buôn nhưng tất cả đều đóng cửa. Tôi vào một lữ quán, cho la ăn tôi cũng ăn uống, rửa ráy. Tôi châm một điếu thuốc và đi dạo một tua. Tôi không biết một ma mãnh nào trong tỉnh và cũng chẳng ma nào biết tôi; tôi hoàn toàn tự do. Tôi có thể huýt gió trong phố, cười nói một mình. Tôi mua một ít passa-tempo (*), tôi nhằn, nhổ và mặc sức lang thang. Ðèn đường bật sáng, đàn ông uống rượu khai vị, đàn bà trở về nhà, không khí ngát mùi son phấn, xà phòng thơm, rượu hồi hương và souvlakia (**).Tôi tự nhủ: “Này lão Zorba kia, mi hy vọng sống với hai cánh mũi phập phồng đó bao lâu nữa? Mi không còn nhiều thì giờ để hít thở không khí nữa đâu đấy nhé. Tiếp tục đi, ông bạn già, hít thở cho thẳm sâu vào!”
(*) Hạt bầu rang.
(**) Găm thịt nướng – G.c.D
