Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 61
Tôi còn nhớ một hôm trên đường về làng, chúng tôi gặp một lão già nhỏ thó cưỡi một con la. Zorba trố mắt nhìn con vật. Cặp mắt hắn chắc phải bốc lửa và tia nhìn của hắn mãnh liệt đến nỗi lão nông phu hoảng sợ kêu lên:
– Lạy Chúa đừng nhìn nó một cách độc ác!
Và lão làm dấu thánh giá.
Tôi quay sang hỏi Zorba:
– Bác làm gì lão già thế khiến lão kêu lên như vậy?
– Tôi hả? Tôi có làm gì lão đâu! Tôi chỉ nhìn con la, thế thôi! Ông không ngạc nhiên sao, ông chủ?
– Ngạc nhiên gì?
– A… ngạc nhiên vì có những con vật như con la trên trái đất.
Một bữa khác, tôi nằm dài trên bãi biển đọc sách, Zorba đến ngồi trước mặt tôi, đặt cây santuri trên đầu gối và bắt đầu chơi. Tôi ngẩng lên nhìn hắn. Khuôn mặt hắn dần dần thay đổi và một nguồn vui man rợ xâm chiếm hắn, hắn lúc la lắc lư cái cổ nhăn nheo và cất tiếng hát.
Những bài hát Mecedonia, Klepht, những tiếng kêu man rợ, cái cổ họng nhân loại trở lại thời tiền sử, khi tiếng thét là một tổng hợp vĩ đại chứa đựng tất cả những cái mà ngày nay chúng ta gọi là thi ca âm nhạc và tư tưởng. “Ác! Ác!” Tiếng thét bốc lên từ đáy lòng Zorba, và toàn thể cái vỏ mỏng của chúng ta gọi là văn minh rách toang cho con mãnh thú bất tử, vị thần lông lá, con khỉ đột khủng khiếp bước ra.
Than bùn, lỗ lãi, mụ Hortense, và những dự định tương lai biến mất. Tiếng thét cuốn đi mất tất cả, chúng tôi không cần gì nữa. Bất động trên bãi biển Crete cô liêu này, cả hai chúng tôi cùng giữ trong lồng ngực tất cả nỗi dịu dàng và cay đắng của cuộc đời. Nỗi dịu dàng và cay đắng không tồn tại nữa. Mặt trời lặn, đêm xuống, chòm Ðại Hùng Tinh nhẩy nhót xung quanh cái trục bất động của bầu trời, trăng lên và sợ hãi nhìn hai con vật nhỏ li ti đang ca hát trên cát và coi trời bằng vung.
– A! Con người là một con dã thú! Zorba thốt nhiên kêu lên, bị kích động vì tiếng hát. Liệng sách đi. Ông không biết xấu hổ sao? Con người là một con dã thú, và dã thú không đọc sách.
Hắn im lặng một lát, đoạn cất tiếng cười:
– Ông có biết Thượng Ðế tạo ra con người bằng cách nào không? Ông có biết những tiếng đầu tiên mà con vật người nói với Thượng Ðế là những tiếng gì không?
– Không, làm sao tôi biết được? Tôi không có mặt ở đấy.
– Tôi có mặt ở đấy! Zorba la lên, mắt long lanh.
– Sao nữa, nói đi!
Nửa xuất thần, nửa nhạo báng, hắn bắt đầu bịa thần thoại về sự sáng tạo con người:
– Rồi, nghe đây, ông chủ! Một buổi sáng, Thượng Ðế phiền muộn thức giấc. “Ta là Thượng Ðế cóc khô! Ta chẳng có được một thằng người nào để tán dương ta hay nhân danh ta thề thốt để ta tiêu khiển! Ta đã chán ở mãi một mình như một con cú già rồi!” Ngài nhổ vào tay, xắn tay áo, đeo kính, lấy một nắm đất nhổ lên làm thành bùn, nhồi nặn thành một thằng người nhỏ xíu và đặt ra ngoài nắng.
“Bẩy ngày sau, Ngài mang nó vào. Nó đã khô cứng. Thượng Ðế nhìn nó cười: ‘Ma quỉ bắt ta, đây là một con lợn đứng trên hai chân sau! Ðây không phải là cái ta định làm chút nào! Ta làm hỏng mẹ nó mất rồi!’”
“Ngài nắm lấy da cổ nó xách lên và đá vào mạng mỡ nó: ‘Ði đi, cút xéo nó! Tất cả công việc của mi bây giờ là tạo ra những con lợn con, trái đất thuộc về mi đó. Chuồn đi! Một hai! Một hai, đằng trước bước!’”
“Nhưng, ông thấy không, đó không phải là một con lợn. Nó đội một cái mũ mềm; một cái áo khoác cẩu thả trên hai vai, một cái quần dài có một nếp gấp, một đôi giầy hàm ếch với những búp len đỏ. Và trong thắt lưng nó – đúng là ma quỉ đã cho nó cái này – một con dao găm sắc với hàng chữ: ‘Tao sẽ giết mày!’”
“Ðó là con người. Thượng Ðế chìa tay ra cho kẻ kia hôn, nhưng con người vuốt ria và nói: ‘Ði đi, lão già, tránh đường cho ta đi qua!’”
Zorba ngừng lại khi thấy tôi phá lên cười. Hắn nhăn mặt nói:
– Ðừng cười! Chuyện đó hoàn toàn có thực!
– Nhưng tại sao bác biết?
– Tôi cảm thấy như vậy và tôi sẽ làm như vậy nếu tôi ở địa vị Adam. Chặt đầu tôi đi nếu Adam làm khác. Ông phải tin tôi, đừng tin vào mấy cuốn sách nhảm nhí của ông!
Không chờ câu trả lời, hắn duỗi bàn tay hộ pháp ra và lại tiếp tục chơi santuri.
Tôi vẫn cầm lá thư thơm ngát của Zorba với trái tim bị một mũi tên xuyên qua và tôi sống lại tất cả những ngày đó, đầy chất người mà tôi đã sống bên hắn. Bên cạnh Zorba thời gian có một hương vị khác. Nó không còn là một chuỗi biến cố có tính cách toán học, cũng không còn là một vấn đề triết lý nan giải nội tại. Ðó là cát nóng, dây kỹ, và tôi cảm thấy nó dịu dàng luồn qua những kẻ ngón tay tôi.
– Cầu trời ban phước lành cho Zorba! Tôi thì thầm. Hắn đã cho tất cả những ý niệm trừu tượng đang run rẩy trong ta một thân thể nóng ấm, sống động, thân yêu… khi hắn không có mặt ở đây, ta lại bắt đầu ớn lạnh.
Tôi lấy một mảnh giấy, gọi một công nhân và gửi một điện tín khẩn cấp:
“Về ngay.”
