Kỳ 128
Nam Dao
Cùng ngồi thuyền ngự, Nguyên Long nhìn Trãi. Giờ đây, Trãi đầu bạc phơ, tay run rẩy, miệng móm mém. Nhìn xuống những xoáy nước trên dòng sông, Long bỗng ngậm ngùi.
Thời gian vụt qua như sự hồn nhiên trẻ dại, nhưng chàng, hiện nay đang cằn cỗi đâm sâu vào lòng đất cái rễ quyền lực của một ông vua bị hăm dọa vây quanh. Thản nhiên dùng sự tráo trở của bọn Nội Mật Viện, thậm chí sự ngu dốt của những kẻ như Lương Ðăng, để thực hiện điều mình muốn, Long chỉ tâm niệm điều cha mình dặn là “cổ lai bất độc bất anh hùng.” Nhưng một khi đă tự khẳng định mình và thu tóm hết quyền bính, Long hiểu mình hành xử như chơi một trò chơi vô nghĩa. Câu Long hỏi Lộ, chàng tự mình tìm được câu trả lời. Không. Làm vua không cứ là phải giết người! Và quả là từ đó, Long đã hết sức tránh nhúng tay vào máu. Nhưng chàng có khả năng trở thành một vị anh quân không? Nhớ lại hai câu Trãi dâng trước khi lui về ở ẩn trên Côn Sơn, Long đã cố dụng nhân, dụng nghĩa, nhưng anh hùng không thấy mà chỉ rặt một lũ tiểu nhân thâm hiểm hám danh hám lợi bám quanh. May còn có Lộ nên Long bớt cô đơn, nhưng cũng vì thế mà Trãi lủi thủi tuổi già như vạt nắng xế trên áng mây chiều thoáng vờn đỉnh núi. Long bỗng thương cảm, lòng gợn lên niềm ân hận về cách hành xử với Trãi, miệng ngập ngừng:
– Thầy ơi, quả nhân… không biết tại sao quả nhân lại tệ với thầy đến thế! Mặc dầu thầy.. thành tâm chỉ vẽ cho Long làm sao thành được một vị anh quân.
Trãi ngạc nhiên. Nhìn vào mắt Long, chàng tin rằng Long đang nói thật lòng mình. Qua Lộ, chàng biết Long hiện đang đối phó với một thế lực nội phản, chẳng hiểu cơ sự sẽ ra sao. Lúc này, thế nào là anh quân? Cái mẫu mực Thuấn Nghiêu chăng? Bất cứ thời đại nào, và bất cứ cá nhân nào trong thời đại ấy, cũng phải nhằm đạt một mẫu mực lý tưởng. Cái mẫu mực Trãi bảo vệ thật ra là vay mượn từ mô hình văn hóa tập quyền của kẻ thù phương Bắc luôn luôn đe dọa. Mẫu mực này mạnh ở chỗ giúp cõi bờ phương Nam có cơ may giữ được độc lập chính trị và quân sự, nhưng lại yếu ở chỗ nó có thể xóa nhòa cái chất văn hóa thắm đượm trong cách làm người Ðại Việt mà Trãi đã cố ghi đi chép lại trong tập Nam Dao chí thất lạc từ khi Vàng Anh, đứa cháu gái, chết bên bìa rừng ven trại chè. Thật ra, Trãi thầm nhủ, đất nước này phải hoàn thành một cuộc tổng hợp văn hóa, nhưng làm được hay không lại tùy thuộc vào tổng số những thành tố tạo nên xã hội. Trãi thở dài nhớ đến Hãn, đến Xảo. Công thần vong, là một mặt. Mặt kia là sự phân liệt Kinh-Mường và tính địa phương của một quyền lực còn nặng tính bộ tộc gia đình. Tuy nhiên, không thể không có mẫu mực. Vì nếu thế, cả cái xã hội đó sẽ quờ quạng mù điếc trên vực bờ tiến hóa chông chênh, xẩy chân là tiêu ma chính mình. Trãi thừa hiểu thời Ðường-Ngu là ảo tưởng, nhưng làm thế nào vượt lên giới hạn của thời đại mình mà không giữ một cái mốc phía sau như khởi điểm? Vua Nghiêu-Thuấn, dân Nghiêu-Thuấn! Ai trước, ai sau? Năm Long mới mười một tuổi, Long dám khẳng định dân mà Nghiêu-Thuấn tất vua phải là vua Nghiêu-Thuấn. Nói thế nhưng hai năm trở lại đây, Long đã thực sự ứng xử bằng nhân, nghĩa. Oái oăm thay, nhân nghĩa không tạo ra uy vũ, lắm khi lại bị đánh đồng vào sự yếu đuối. Ðể ngày nay, mầm loạn đang có cơ bốc thành lửa bén vào ngòi thuốc súng nổ tan nát kinh kỳ. Ngẩn ngơ, Trãi để yên cho Long nắm tay mình. Một lát sau, giọng bồi hồi, Trãi nói khẽ:
– Khi bệ hạ đòi theo hiền thánh mà mong thành một đấng anh quân, Trãi này chết cũng yên lòng!
Rồi Trãi nói miên man về tập Nam Dao chí. Nguyên Long nghe, tay nhịp vào mạn thuyền. Cho đến khi Nguyễn Xí vào chầu, Trãi mới lui ra.
