Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 72
Sáng hôm sau, trước bình minh, đường hầm vang lên những tiếng cuốc và tiếng Zorba la hét. Thợ thuyền làm việc một cách hăng hái. Chỉ có một mình Zorba mới có thể lôi cuốn họ như vậy. Với hắn, công việc trở thành rượu, bài ca, tình yêu và họ say sưa.
Ðất trở nên sống động trong tay hắn. Ðá, than, gỗ, thợ thuyền chấp nhận nhịp điệu của hắn, một cuộc chiến tranh nổ tung trong hầm mỏ, dưới ánh sáng trắng của đèn đất và Zorba đi tiên phong, đánh giáp lá cà. Hắn đặt tên cho mỗi một đường hầm và mỗi mạch mỏ, hắn cho những sức mạnh vô hình và một khuôn mặt và từ lúc đó, chúng khó mà thoát khỏi tay hắn.
“Khi tôi biết đường đó là đường hầm Canavaro (hắn thường đặt tên đường hầm thứ nhất như vậy) tôi yên tâm ngay. Tôi biết rõ tên nó, nó không dám xấc xược chơi xấu tôi. Không còn là gì hơn. “Mẹ Bề Trên, “Cô Vòng Kiềng”, “Nước Ðái”. Tôi biết tất cả, thật đấy, biết tên từng đường hầm một”.
Hôm đó tôi lẻn vào đường hầm mà hắn không thấy.
– Cố lên! Cố lên chút nữa! Hắn la bọn thợ, như hắn vẫn thường làm khi hăng hái. Tiến tới! Các bạn, chúng ta sẽ thắng ngọn núi! Chúng ta là người, phải không? Ðó là những con mãnh thú! Thượng Ðế cũng phải hoảng sợ khi nhìn thấy chúng ta. Các bạn, dân Crete, tôi, Macedonia, chúng ta sẽ thắng ngọn núi chứ không phải nó sẽ thắng chúng ta! Chúng ta đã thắng Thổ Nhĩ Kỳ, có phải thế không? Vậy thì ngọn núi hạt tiêu này đối với chúng ta nghĩa lý gì? Tiến lên nào!
Một người nào đó chạy tới Zorba. Dưới ánh sáng đèn đất, tôi nhận ra khuôn mặt gầy ốm xanh xao của Mimiko.
– Zorba, gã gọi bằng cái giọng lắp bắp của gã, Zorba…
Zorba quay lại, liếc mắt thấy Mimiko và hắn hiểu ngay chuyện gì. Hắn giơ nắm tay to lớn lên:
– Cút đi chỗ khác! Hắn la. Chết bây giờ!
– Bà sai tôi đến… gã ngốc nghếch run run nói.
– Cút đi chỗ khác, nghe rõ chưa? Người ta đang làm việc đây!
Mimiki vắt giò lên cổ chạy. Zorba tức giận nhổ bọt.
– Ban ngày là của công việc. Ban ngày là một người đàn ông. Ban đêm là để chơi đùa. Ðêm là một người đàn bà. Không được lẫn lộn!
Ngay lúc đó tôi tiến lên.
– Trưa rồi các bạn. Ðã đến giờ nghỉ và dùng bữa.
Zorba quay lại, nhìn thấy tôi, và cau mày.
– Xin lỗi ông chủ, để mặc chúng tôi. Ông cứ đi dùng bữa trưa đi. Chúng tôi đã mất mười hai ngày, bây giờ phải làm bù lại. Ông ăn ngon nhé!
Tôi ra khỏi đường hầm và đi xuống biển. Tôi giở cuốn sách mà tôi mang theo. Tôi đói, nhưng tôi quên cả đói khát “Trầm tư cũng là một cái mỏ, tôi nghĩ, tiến tới!” Và tôi lao xuống những đường hầm lớn của trí óc.
Một cuốn sách đáng sợ mô tả những ngọn núi tuyết phủ ở Tây Tạng, những tu viện huyền bí, những tu sĩ lặng lẽ trong tấm y mầu khương hoàng, tập trung ý chí, bắt thanh khí mặc những hình thể họ muốn.
Trên những đỉnh cao, không gian đầy quỉ thần. Tiếng lao xao phù phiếm của thế tục không lên tới được trên ấy. Ðại khổ hạnh sư nửa đêm dẫn chúng đệ tử, từ mười sáu đến mười tám tuổi tới một cái hồ đóng băng trên núi. Họ cởi quần áo, đập vỡ băng, ném quần áo vào nước giá lạnh, mặc lại và để quần áo khô trên da thịt. Rồi họ lại nhào quần áo vào nước và hong khô chúng trên thân thể. Họ làm như vậy liên tiếp bảy lần. Sau đó họ trở về tu viện để công phu sáng.
Họ trèo lên một đỉnh núi cao từ năm tới sáu ngàn bộ. Họ ngồi lặng lẽ, hít thở thẳm sâu, đều đặn. Họ cởi trần nhưng không cảm thấy lạnh. Họ cầm một cái ly nước đá trong lòng bàn tay, nhìn cái ly, tập trung tất cả sức mạnh trên nước băng giá và nước sôi sục. Ðoạn họ pha trà.
Ðại khổ hạnh sư quây quần đệ tử xung quanh và nói:
“Bất hạnh thay cho kẻ nào không có trong mình nguồn hoan hỷ!”
“Bất hạnh thay cho kẻ nào muốn làm vui lòng người khác!”
“Bất hạnh thay cho kẻ nào không cảm thấy rằng kiếp này và kiếp sau chỉ là một!”
Ðêm đã xuống, tôi không còn nhìn thấy gì để đọc. Tôi gấp sách và nhìn biển khơi. “Ta phải giải thoát khỏi những bóng ma này, tôi nghĩ, những Ðức Phật, những Ðức Chúa, những Tổ Quốc, những Tư Tưởng… Bất hạnh thay cho kẻ nào không thể giải thoát khỏi những Ðức Phật, những Ðức Chúa, những Tổ Quốc, những Tư Tưởng!”
Biển thình lình trở nên đen thẫm. Vầng trăng non lặn mau. Từ những mảnh vườn xa vẳng tiếng chó tru ai oán và toàn thể khe suối sủa vọng lại.
Zorba hiện ra lem luốc vấy bùn; áo chemise tơi tả. Hắn ngồi xổm cạnh tôi.
– Hôm nay được lắm, hắn vui vẻ nói, làm được khối việc đáng kể.
Tôi nghe thấy những tiếng nói của Zorba nhưng không hiểu rõ ý nghĩa. Tâm trí tôi hãy còn ở trên những triền dốc huyền bí xa xôi và nguy hiểm.
– Ông đang nghĩ gì đó, ông chủ? Tâm trí ông để ở đâu đâu.
Tôi thu hồi tâm trí, quay lại. Tôi nhìn người bạn đường của tôi, lắc đầu.
– Zorba, bác tưởng mình là một Sinh Bá nhà Hàng Hải ghê gớm, và bác làm tàng vì đã giang hồ phiêu bạt đôi nơi. Nhưng bác không thấy gì hết, không thấy gì hết. Không thấy tí gì, thật đáng thương! Cả tôi cũng thế. Thế giới bao la hơn chúng ta tưởng nhiều. Chúng ta du lịch, qua rừng, qua biển, tuy nhiên chúng ta vẫn chưa thò mặt ra khỏi xó nhà.
