Năm 1945, tạp chí Tri Tân đã đăng một bài phỏng vấn nhà văn Nhượng Tống (1906-1949), chỉ ba tháng sau chiến tranh bùng nổ, có lẽ vì thế mà sau đó ít ai còn biết đến tài liệu này, nhất là nội dung cuộc phỏng vấn lại nặng về các vấn đề thời sự chính trị, đảng phái, nhất là về Việt Nam Quốc Dân Ðảng, trong đó vai trò của Nhượng Tống là cốt cán. Trong khi đó người ta viết về ông như dịch giả “Tây Sương Ký” của Vương Thực Phủ, dịch giả “Sử Ký” của Tư Mã Thiên, hay tác giả truyện tình “Lan Hữu,” cuốn nào cũng rất nổi tiếng, rất ăn khách.
Cuộc phỏng vấn do Phạm Mạnh Danh thực hiện, được thuật lại đầu đuôi từ ngoài vào trong, giúp cho người đọc sau này biết được cả khung cảnh câu chuyện xảy ra, chúng tôi đăng lại những điểm chính như dưới đây hầu bạn đọc biết được sự thể một cách bao quát. Những chữ trong ngoặc vuông […] là của người viết bài này.
“Ông Nhượng Tống với Việt Nam Quốc dân đảng
Việc [quân đội Ðồng Minh] tước khí giới quân đội Pháp đêm mồng 9 tháng ba dương lịch 1945 đã đem lại nền độc lập cho nước nhà. Trong khi quốc gia được giải phóng, các đảng chính trị đã thấy công nhiên xuất đầu lộ diện để làm việc cho tổ quốc. Nhiều người nhắc nhở đến Việt nam quốc dân đảng, một đảng chính trị đã gây nên bao vụ đổ máu ghê hồn để chống lại với kẻ thù chung. Muốn biết về Việt nam quốc dân đảng, không gì bằng hỏi ngay một yếu nhân của đảng đó, ông Nhượng Tống, người đã trung thành với đảng ngay từ lúc khai sơ.
Tôi đã gặp ông ngay tại nhà trọ ở phố Cửa Nam [Hà Nội], ông là một cựu chính trị phạm và trước kia là một biên tập viên đắc lực của “Thực Nghiệp dân báo.” Trong làng bút mực, cái tên ông không phải xa lạ. Ông bận nam phục [áo dài] và có vẻ nho nhã. Với những cử chỉ ôn tồn, ông đã tiếp tôi trên một căn gác vắng vẻ. Bước chân vào phòng, tôi như có cảm tưởng đã lạc lõng vào một nơi đầy những sự bí mật và quan trọng! Tôi nhẹ nhàng vào chuyện:
– Chúng tôi mong ông cho biết qua về lịch sử Việt nam quốc dân đảng mà nhiều người đang mong đợi.
Ngồi xếp chân vòng chòn [tròn] trên chiếc ghế bành kiểu mới, và nhìn thẳng vào tôi, ông bắt đầu phá một mối ngờ về lai lịch của đảng:
– Nhiều người ngờ rằng Việt nam quốc dân đảng lập nên do các anh em ở ngoài như Nguyễn Hải Thần, tức Tú Nhạc ở Quảng Châu bên Tầu. Ông Hải Thần quê ở Ðại-từ và là giáo sư trường [Võ bị] Hoàng-phố. Ông có lập một đảng cách mệnh, nhưng không dính líu gì đến Việt nam quốc dân đảng của chúng tôi lập ngay tại nước nhà vào hồi năm 1926-1927.
Tôi ngắt lời ông để tìm tới nguồn gốc của đảng:
– Vậy, vì một nguyên nhân gì mà ông và các bạn đồng chí lập nên đảng?
– Giạo [dạo] đó tôi còn nhớ đâu vào năm 1925 thì phải, sau hồi viên toàn quyền Merlin bị ném bom ở cạnh Quảng-châu, anh Nguyễn Thái Học và tôi thấy ở Ðông Dương, người Pháp chỉ thi hành chánh sách giả dối và lừa lọc. Mặc dầu viên toàn quyền mới Varenne thuộc đảng xã hội xướng lên cái thuyết Pháp Việt đề huề, nhưng chúng tôi thấy chỉ là câu chuyện lường gạt và che đậy sự vờ vịt của họ. Dưới ách viên toàn quyền mới, dân Việt nam ta lại càng bị trói buộc hơn bằng những đạo luật thắt cổ, như luật về báo chí chẳng hạn! Toàn dân lấy làm thất vọng. Và thái độ người Pháp dạo đó giống hệt như câu tôi đã viết trong cuốn Cách mệnh tiên thanh: “Tay phải giơ ra đề huề, nhưng tay trái luồn xuống để lần lưng móc túi!” [Từ xưa đến nay trong văn học sử, chưa ai nhắc đến tác phẩm “Cách mệnh tiên thanh” của Nhượng Tống. Vậy cuốn đó đã tuyệt tích?].
Ngừng một vài giây như để ôn lại những bước đường đầu trong đời chính trị, ông nói luôn một mạch:
– Tôi nghĩ họ không thật tâm khai hóa cho mình thì cộng tác với đề huề làm sao được. Tôi quyết tranh đấu, tranh đấu đến cùng. Tôi vốn là một người đầu óc ưa hòa bình nên nghĩ ngay đến hòa bình cách mệnh. Một mặt tôi cùng Phạm Tuấn Tài, Phạm Tuấn Lâm, tức Dật-công, là hai bạn thân, lập nên Nam Ðồng Thư Xã để cho xuất bản các sách có tính cách tuyên truyền, cổ động tinh thần ái quốc và giúp đỡ đồng bào trong việc công dân giáo dục. Một mặt, tôi cổ động các thợ thuyền, các công chức lập lên những hội tiết kiệm và hợp tác xã để dự bị một cuộc tổng bãi công. Tôi tin rằng nếu thi hành điều dự định của tôi thì món tiền các thợ thuyền cùng các công chức tiết kiệm trong sáu năm sẽ đủ nuôi họ và gia đình họ để đồng lòng bãi công trong sáu tháng! Sau sáu tháng thì trong công việc hành-chính và các ngành công thương đều hỗn loạn.
Trong khi ấy và chỉ khi ấy chúng tôi sẽ cổ động đến quân lính sự bất tuân thượng lệnh! Nhờ sức ủng hộ của binh công, chúng tôi mong sẽ làm xong cuộc quốc gia cách mệnh. Tôi đã bắt đầu hồi đó thi hành điều tôi ước mong vì đó chính là lối cách mệnh hòa bình.
Nhưng khi gặp anh Nguyễn Thái Học, anh Hồ Văn Mịch thì các anh cho cái chương trình của tôi hoàn toàn thuộc không tưởng (utopie) không thể thực hành được ở xứ mình.
Anh [Nguyễn thái] Học nói:
– “Người Pháp đã đổ máu cướp tự do của ta, ta cũng phải đổ máu mà đòi lại! Muốn lấy lại nền độc lập cho đồng bào thì phải cần dùng đến võ lực để đánh đổ chủ quyền người Pháp, để đuổi họ ra khỏi đất nước này.”
– ……
– Sau ba đêm bàn bạc với các đồng chí, điều đề nghị của anh Học được mọi người tán thành. Tôi năm đó kém anh Học ba tuổi, mới có 21, là người bé nhất. Lẽ cố nhiên tôi phải phục tòng đa số. Từ khi đó chúng tôi mới liên lạc các anh em đồng chí ở khắp nơi mà bí mật hành động để lập nên Việt nam quốc dân đảng. Ở các nơi như Thanh-hóa, Bắc-ninh, Hưng-yên giạo đó đã có những đoàn thể cách mệnh, nhưng những đoàn ấy chưa có danh hiệu cùng chương trình hành động rõ ràng và duy nhất. Chúng tôi gặp anh em rồi tất cả đều nhập vào đảng do chúng tôi tổ chức. Cổ động trong ít lâu mà đảng viên của đảng đã rất đông. Theo các sách của người Pháp thì có tới vài nghìn người, nhưng đó là theo số người bị bắt vào năm 1929. Ðúng ra thì đảng bấy giờ đã có trên hai vạn, và đến 1930 tất cả Bắc kỳ đảng viên đã lên tới trên 7 vạn người!
[Chưa bao giờ chúng tôi đọc thấy ở đâu viết rằng Việt Nam Quốc Dân Ðảng có đến 70 ngàn đảng viên. Nhưng quả thật, nhà tù nào cũng có nhiều ngàn tù nhân Việt Quốc. Chúng ta sẽ còn trở lại tài liệu quí giá này.]
