Theo Tổ Chức Y Tế Thế Giới (World Health Organization) thì một năm có hơn 100,000 người bị thiệt mạng vì bị các độc vật cắn hay chích. Ngoài rắn độc mà ai cũng biết còn có nhiều loại độc vật khác như nhện, bò cạp, bạch tuộc hay ốc nón (cone snail).
Trong bài này tôi xin nói về các loại độc vật, các độc tố và áp dụng của độc tố để chữa bệnh.
Các loài vật cực độc
Thật khó mà có thể so sánh xem con vật nào độc nhất vì không thể thử nghiệm trực tiếp được. Sau đây là một vài độc vật có tiếng là cực độc:
-Nhện lưới phễu (funnel web spider): Trên thế giới có tới trên 40,000 loại nhện, có nhiều loại nhện độc. Con nhện đực Sydney funnel-web thuộc loại cực độc. Nọc độc của nó mạnh hơn xyanua gấp 60 lần và có thể giết chết người trong vòng 1-2 giờ.
-Bạch tuộc vòng xanh (blue-ringed octopus): Độc tố của bạch tuộc vòng xanh mạnh gấp 1,000 xyanua, có thể làm chết người trong vòng 20-40 phút.
-Rắn nâu Đông (Eastern brown snake): Đây là một trong những loài rắn độc nhất thể giới. Độc tố của nó mạnh gấp 8,000 xyanua.
-Rắn lục vảy răng cưa (saw-scaled viper): Đây cũng là loại rắn cực độc.
-Sứa hộp Úc (Australian box jellyfish): Nọc độc của con sứa này tác động rất nhanh, chỉ trong vòng 15 phút là có thể chết người.
Chất độc hoạt động ra sao
Có nhiều trở ngại khi các nhà khoa học muốn nghiên cứu sự hoạt động của chất độc. Thứ nhất là thu thập chất độc từ các độc vật rất là khó khăn và thứ hai là không thể tiêm chất độc vào con người để xem chất độc hoạt động ra sao. Chỉ có cách là quan sát những nạn nhân đã bị các độc vật cắn.
Nọc rắn độc được chia làm ba loại:
-Độc tố máu (hemotoxin): Đây là loại độc tố tấn công vào hệ thống tim mạch. Độc tố máu làm cho tế bào hồng huyết cầu bị vỡ, làm cản trở sự đông máu và làm hư hại các bộ phận trong người. Nạn nhân bị chất độc này thì áp suất máu bị giảm, máu sẽ không đông lại được và dẫn đến chảy máu trong người. Nếu chất độc vào tim thì nạn nhân khó mà sống.
-Độc tố tế bào (cytotoxin): Chất độc loại này phá hủy tế bào trong thân thể. Có nhiều loại độc tố tế bào chỉ nhắm vào một bộ phận trong cơ thể, thí dụ cardiotoxin làm hư hại tế bào tim, myotoxin thì làm hư hại bắp thịt và nephrotoxin làm hư hại tế bào thận.
-Độc tố thần kinh (neurotoxin): Độc tố loại này nhắm vào óc và hệ thống thần kinh. Độc tố thần kinh cản trở những tín hiệu hóa học dùng để thông tin giữa những tế bào. Độc tố tế bào thần kinh làm tê liệt bắp thịt và đưa đến nghẹt thở và chết.
Cho chắc ăn nọc độc của nhiều độc vật tổng hợp hai ba loại trên.
Thuốc giải độc
Thuốc giải độc các loại nọc độc rất khó sản xuất và thường chỉ dùng được cho một loại độc vật. Theo mạng popularmechanics.com thì thuốc giải độc được ông Albert Calmette, học trò của ông Louis Pasteur, tạo ra đầu tiên vào thập niên 1890. Lúc bấy giờ ông Calmette đang sống ở Việt Nam. Trong một trận lụt ở một làng gần Sài Gòn rắn hổ mang tràn vào làng, cắn trên 40 người và làm bốn người bị thiệt mạng. Từ câu chuyện đó ông Calmette đã cố gắng và tìm ra được phương cách tiêm chất độc vào ngựa để ngựa sinh ra kháng thể. Lấy kháng thể tiêm vào người bị rắn cắn để giải độc. Chế tạo thuốc giải độc bao gồm nhiều giai đoạn.
Giai đoạn 1: Rút chất độc từ rắn. Trước hết phải bắt được những con rắn độc rồi mới bắt nó nhả chất độc ra. Giai đoạn này khó khăn và nguy hiểm.
Giai đoạn 2: Chất độc được làm lạnh xuống âm 20 độ C và thường là làm đông khô (freeze dried) để dễ lưu trữ và chuyên chở. Chất độc phải được dán nhãn rõ ràng là lấy từ loại rắn nào.
Giai đoạn 3: Chọn con vật để làm chất kháng thể, thường là ngựa, nhưng cũng có thể là cừu, heo hay dê.
Giai đoạn 4: Tiêm một lượng rất ít chất độc vào ngựa để hệ thống miễn dịch của ngựa phản ứng và tạo ra kháng thể để vô hiệu hóa chất độc. Sau đó rút máu (có chất kháng thể) của ngựa ra.
Giai đoạn 5: Tinh chế kháng thể từ máu ngựa thành thuốc giải độc.
Giai đoạn 6: Thuốc giải độc được làm đông khô hay làm thành bột hay chất lỏng, rồi cho vào lọ nhỏ để gửi đi và sẵn sàng để dùng cho người bị độc.
Tại sao chính con vật không bị độc
Rắn dùng nọc độc để giết con mồi sau đó nuốt con mồi vào bụng, như vậy tại sao rắn lại không bị chất độc làm hại? Các nhà khoa học đã khám phá ra nhiều cách để rắn không bị độc. Tuyến tiết ra nọc độc thường được cấu tạo sao cho chất độc không chảy ngược vào thân thể của rắn. Có loại rắn sinh ra chất chống lại nọc độc của chính nó. Rắn hổ mang thì biến đổi thụ thể (receptor) acetylcholine trong bắp thịt để cho chất độc của nó không bám vào thụ thể đó được. Vì nếu chất độc bám vào thụ thể thì sẽ gây ra tê liệt và chết.
Thành phần chính của nọc độc là chất đạm. Chất độc loại này phải được chích vào cơ thể để ngấm vào mô cơ thể hay mạch máu thì mới có hiệu quả. Nếu ăn hay nuốt vào dạ dày thì vô hại vì chất đạm sẽ được a xít và enzim trong dạ dày phân hóa thành những thành phần căn bản không độc.
Dĩ độc trị độc, dùng nọc độc làm thuốc
Ngoài công việc chế tạo thuốc giải độc các nhà khoa học còn nghiên cứu chất độc và những phản ứng của cơ thể đối với chất độc để tìm ra những phương cách trị bệnh mới cho các bệnh như Alzheimer’s, ung thư, và các bệnh về tim. Phân tích các thành phần của nọc độc rắn các nhà khoa học hy vọng tìm được những thứ thuốc giảm đau và thuốc loãng máu mới hữu hiệu hơn thuốc hiện tại. Các thành phần của độc tố thần kinh cũng đang được nghiên cứu để tìm thuốc chữa các bệnh về óc và đột quỵ.
Có loại nọc độc chỉ nhắm một bộ phận trong cơ thể thí dụ như tim nên các nhà khoa học cũng đang nghiên cứu để bắt chước phương cách như vậy để chỉ đưa thuốc tới một bộ phận định trước, như vậy thuốc sẽ được hữu hiệu hơn và không làm ảnh hưởng tới những bộ phận khác.
Thuốc đầu tiên chế tạo từ nọc độc rắn được phát triển và được FDA (Food and Drug Administration, Cơ Quan Thực Phẩm và Dược Phẩm) chấp thuận là captopril. Thuốc này rút ra từ nọc độc của rắn lục Brazil (Brazilian viper) và được dùng để trị bệnh huyết áp cao. Hai thứ thuốc khác được rút từ nọc rắn là eptifibatide (từ rắn chuông) và tirofiban (từ rắn lục Phi Châu) và dùng để trị bệnh về tim.
Theo mạng cbsnews.com thì nọc độc của con nhện deathstalker có thể giúp các bác sĩ giải phẫu thấy được các tế bào ung thư một cách dễ dàng. Tờ báo phỏng vấn BS Jim Olson, một bác sĩ chuyên về ung thư não bộ ở Trung Tâm Fred Hutchinson Cancer Center ở Seattle, Washington. Ông Olson cho biết là nọc độc của nhện đã được tổng hợp nhân tạo và dĩ nhiên thành phần độc được loại bỏ, chất này tiêm vào máu của bệnh nhân thì sẽ bám lấy các tế bào ung thư mà không bám vào tế bào bình thường. Nếu kết hợp chất này với một màu huỳnh quang thì các tế bào ung thư hiện ra rõ rệt giúp cho bác sĩ giải phẫu loại bỏ nó một cách dễ dàng.
Trong tương lai chắc sẽ còn nhiều thuốc mới được chế tạo từ những chất độc. (Hà Dương Cự)
Nguồn tài liệu: www.ncbi.nlm.nih.gov, https://sites.psu.edu, www.popularmechanics.com
[jwplayer 01ZBgpaN-YzmDPLlM]
