Lê Mạnh Hùng
Khi Thủ Tướng Anh David Cameron (vợ là bà con xa của nữ hoàng) và Bộ Trưởng Tài Chánh George Osborne (con của một nam tước) không thể nói với báo chí rằng lần chót mà họ ăn một cái “pasty” – một loại bánh nhân mặn thông dụng với dân chúng Anh – vừa bị chính phủ đánh thuế VAT (một loại sales tax) lên đến 20% thì lập tức bị chế diễu trên truyền hình và báo chí, với một ký giả giải thích một cách châm biếm cho họ biết là món đó “giống như một loại boeuf en croûte.”
Và khi Francis Maude, bộ trưởng Phủ Thủ Tướng Anh nói đến “kitchen suppers” thì báo chí Anh liền nhắc nhở ông Maude rằng hầu hết các cử tri Anh chỉ biết đến “dinner” (giai cấp trung lưu) hoặc “tea” (giai cấp công nhân) chứ không có mấy ai có thể có khả năng ngồi xuống ăn “supper.”
Ðối với người nước ngoài sống tại Anh, thì những chuyện này lại một lần nữa nhắc lại rằng cái ám ảnh quan trọng nhất của người Anh vẫn là chuyện “giai cấp.”
Chính sách khắc khổ và tình trạng thất nghiệp gia tăng đã làm tăng mạnh thêm cái hố sâu ngăn cách tầng lớp thượng lưu với đại đa số quần chúng tại hầu hết các quốc gia phát triển phương Tây. Tại Hoa Kỳ, Tổng Thống Obama nay đã lấy tiêu đề vận động tranh cử cho mình là chống bất công mà chính sách thực tế là làm sao cho những người giầu có phải đóng ít nhất 30% thu nhập của mình cho Sở Thuế. Tại Paris, ông François Hollande, người vừa thắng trong cuộc bầu cử tổng thống Pháp hôm Chủ Nhật tuần qua thì đã cam kết đánh thuế lợi tức cho những người có thu nhập trên một triệu Euro (khoảng 1.3 triệu đô la Mỹ) ở mức 75%.
Nhưng khái niệm giai cấp và đấu tranh giai cấp thì đặc biệt đáng chú ý tại Anh nơi mà bất công kinh tế ở mức cao nhất so với các nước Châu Âu khác trong lúc các chính sách khắc khổ gắt gao hơn. Anh cũng là nơi mà giới thượng lưu truyền thống vẫn còn khéo léo bảo vệ được tài sản và ảnh hưởng của mình cho đến thế kỷ thứ 21 này.
Trong lúc người Pháp tự hào rằng họ đã làm cách mạng và chặt đầu vua Louis XVI thì người Anh đang chuẩn bị kỷ niệm 60 năm ngày Nữ Hoàng Elizabeth II lên ngôi vào Tháng Sáu này. Trong khi không ai tại Ðức biết (hoặc thắc mắc) về Thủ Tướng Angela Merkel tốt nghiệp trường đại học nào chứ đừng nói đến trường trung học thì tại Anh bất kỳ một ông tài xế taxi nào cũng có thể cho bạn biết ông bộ trưởng nào là con nhà “posh” và học ở Eton – một trường trung học con trai nổi tiếng nhất nước mà học phí cao hơn thu nhập trung bình của một người dân Anh. Từ đồ ăn thức uống, cho đến ngữ vựng và giọng nói, sự khác biệt giữa giai cấp thượng lưu Anh và phần còn lại của xã hội mạnh đến nỗi ngay cả đối với những người Châu Âu tại lục địa cũng phải cảm thấy giống như thời Trung cổ. Trên một phần ba đất đai của nước Anh vẫn còn nằm trong tay những người quý tộc theo một cuộc khảo sát vào năm 2010. Và trong chính phủ liên hiệp hiện đang cai trị nước Anh, 15 trong số 23 vị bộ trưởng là tốt nghiệp Oxford hoặc Cambridge.
Âu Châu lục địa không hề có chuyện đó. Những cuộc chiến liên tiếp và cách mạng xã hội của thế kỷ 20 đã xóa sạch tầng lớp thượng lưu truyền thống của Ðức. Giai cấp quý tộc của Ðức là nạn nhân của cuộc cách mạng lật đổ đế chế sau Thế Chiến Thứ Nhất. Ðảng Quốc Xã tiêu hủy toàn diện giới trưởng giả Do Thái và giết hoặc đuổi đi lưu vong bất cứ những ai có một chút can đảm và tinh thần độc lập. Năm 2012, Ðức không có một trường đại học nổi bật. Hệ thống liên bang có nghĩa là quyền lực không bị tập trung. Và một cơ chế chủ thợ hợp tác với công nhân có đại diện trong hội đồng quản trị đã làm dịu những tranh chấp giữa chủ và thợ một cách mà nước láng giềng Pháp không thể tưởng tượng nổi.
Giống như Anh, giới thượng lưu Pháp được chuẩn bị qua một số rất nhỏ những trường đặc biệt – những trường được gọi là những “grandes écoles.” Việc tham dự vào giới quý tộc “cộng hòa” này trên nguyên tắc là mở cho tất cả những ai có khả năng. Học sinh các trường này được tuyển trên nguyên tắc thi tuyển gay go. Nhưng thực tế cho thấy giai cấp cai trị được tuyển chọn như vậy cũng xa rời quần chúng không kém gì tại Anh. Không những vậy, giai cấp này còn nhỏ hơn và vướng mắc vào những quan hệ nhiều hơn. Khoảng gần một nửa trong số 40 công ty lớn nhất của Pháp là do học sinh tốt nghiệp của một trong hai trường Ecole National d’Administration (ENA) và Ecole Polytechnique (X) điều khiển. Nói chung các trường này chỉ cho tốt nghiệp khoảng 600 học sinh một năm. Hiện chỉ có 6,000 người tốt nghiệp ENA còn sống so sánh với khoảng 160,000 người tốt nghiệp Oxford. Trên một phương diện nào đó Pháp còn phong kiến hơn là Anh. Thư ký tại một số công ty Pháp được chờ đợi là phải đứng lên chào khi ông sếp của mình đi qua. Theo Dominique Moisi, một chuyên gia của viện nghiên cứu các vấn đề ngoại vụ của Bộ Ngoại Giao Pháp tại Paris thì, “Giới thượng lưu Anh tự hào mình ưu tú hơn người khác là vì mình sinh ra vào giới thượng lưu trong khi giới thượng lưu Pháp tự hào mình hơn người là vì mình được học tại ENA.”
Ðiều mỉa mai là mặc dầu những biểu hiện bề ngoài, trên nhiều phương diện Anh quốc vào năm 2012 cởi mở hơn và đa dạng hơn là các nước tại Châu Âu đại lục. Giới quý tộc Anh có khả năng uyển chuyển hấp thụ những phần tử khác vào trong hàng ngũ mình. Trong Viện Quý Tộc Anh có các huân tước da đen, Hồi Giáo và “gay” (quả thật còn có một huân tước da đen, Hồi Giáo và “gay” cùng một lúc, Lord Alli). Harrod, một biểu tượng của sự phân biệt giai cấp này là tài sản của một ông hoàng Arab. Và trên đài BBC người ta có thể nghe thấy nhiều loại “accent” chứ không phải chỉ thuần túy “the Queen’s English.” Thành ra như Simon Johnson, một giáo sư người Anh tại MIT nhận xét, “Cái kiêu hãnh của giới thượng lưu Châu Âu nhiều khi còn cao hơn cả tại Anh.”
Ðã có một thời cách đây chẳng bao lâu, người ta đã nghĩ rằng thuộc giai cấp thượng lưu không phải là một ưu thế mà là một trở ngại. Năm 1979, bà Margaret Thatcher chứng minh rằng người ta có thể trở thành một vị thủ tướng của đảng Bảo Thủ không những là đàn bà mà còn là con gái của một ông chủ tiệm tạp hóa, học trung học ở trường công lập và vào Oxford với học bổng. Người thay thế bà, ông John Major xuất thân bán vé xe bus và không tốt nghiệp một trường đại học nào. Với kinh tế tăng trưởng mau lẹ trong những năm 80 và 90, ông Tony Blair, thủ tướng lúc đó đã tuyên bố “chúng ta ai cũng ở trong giai cấp trung lưu” và nói đến một xã hội không giai cấp.
Nhưng theo sử gia Timothy Garton Ash thì thời đại Thatcher/Blair tuy rằng tiêu hủy hệ thống giai cấp cũ nhưng lại tạo ra một hệ thống kinh tế mới trong đó bất công kinh tế được khuyến khích dẫn đến việc xuất hiện một “giai cấp mới đặc trưng bởi tiền bạc mà trong đó giai cấp thượng lưu cũ đã chiếm được một chỗ.”
Với tình trạng kinh tế suy thoái, giới thượng lưu cai trị tại Châu Âu nay đều chia sẻ một thách đố, đó là làm sao giải tỏa được cảm giác trong giới cử tri rằng khắc khổ chỉ dành cho người dưới chứ không phải người trên. Và như chính một trong những dân biểu Bảo Thủ của ông Cameron than phiền về hai ông Cameron và Osborne vì họ là “hai anh chàng nhà giầu không biết đến cả giá sữa.”
