Lê Mạnh Hùng
Dưới thời Nữ Hoàng Victoria, người Anh tự phụ là mặt trời không bao giờ lặn trên đế quốc Anh vốn trải dài từ Canada đến Úc Ðại Lợi, từ Phi Châu cho tới Ấn Ðộ. Ðế quốc Anh nay đã đi vào lịch sử, nhưng khi nữ hoàng hiện nay, Elizabeth II đi vào năm thứ 60 của triều đại bà, một sự kiện được biết dưới tên “Diamond Jubilee” và cũng là điều xảy ra lần đầu tiên kể từ thời Nữ Hoàng Victoria, thì dân chúng Anh cũng ăn mừng một cách hăng say không kém gì vào năm 1897.
Sự kiện là trời mưa tầm tã trong hai ngày kỷ niệm này cũng không làm cho ai mất vui và những người đi dự được hỏi đều nói một cách khẳng khái “We love the rain”.
Tự nhận là thích bị mưa và lạnh trong lúc đứng đợi ngoài trời có vẻ là quá cường điệu, nhưng quả thật là dân chúng Anh rất yêu mến nữ hoàng và hoàng gia của họ vào lúc này. Các cuộc khảo sát ý kiến thực hiện trước ngày lễ hội cho thấy sự ủng hộ của quần chúng cho vương triều ở một mức cao lịch sử. Trong vòng 40 năm qua, luôn luôn có khoảng 18% dân chúng Anh ủng hộ việc bỏ vương triều để thành lập một nước cộng hòa. Nhưng một cuộc khảo sát của tổ chức Ipsos-Mori nay cho thấy sự ủng hộ thành lập chế độ Cộng Hòa xuống chỉ còn 13%.
Có thể rằng hôn lễ của Hoàng Tử Williams vào năm ngoái và sự xuất hiện của một vài nhân vật hoàng gia trẻ đẹp đã đóng vai trò thúc đẩy sự ủng hộ đối với vương triều. Nhưng từ ngữ xuất hiện nhiều nhất trong vô số những bài văn ca tụng nữ hoàng vào cuối tuần qua là từ ngữ “liên tục” (continuity).
Kinh tế Anh hiện đang ở trong tình trạng tồi tệ, và người ta biết rằng nó có thể còn trở thành tồi tệ hơn. Các nhà chính trị hiện đang hốt hoảng về những chuyện đang xảy ra tại Châu Âu lục địa và một số những hốt hoảng đó đã truyền qua cho quần chúng. Thành ra, vào một thời điểm như hiện nay, vương triều và những nghi thức đi theo nó là một biểu tượng có tính cách trấn an về một sự ổn định đặc biệt vốn đã giúp nước Anh tồn tại giữa biết bao nhiêu biến động xảy ra tại bên kia eo biển ngăn cách nước Anh với lục địa Châu Âu. Gần một ngàn năm liên tục của một vương triều – ngoại trừ một giai đoạn ngắn dưới thời Oliver Cromwell – quả thật là một biểu tượng đáng chú ý về sự liên tục. Cứ tưởng tượng một triều đại ở Việt Nam tồn tại từ thời nhà Lý đến nay thì ta mới hiểu sự bền vững của hoàng gia Anh.
Ngay cả cuộc đời và triều đại của Nữ Hoàng Elizabeth II hiện nay cũng cho thấy nước Anh đã phải trải qua những giai đoạn khó khăn hơn nhiều. Như cuốn phim vừa được giải Oscar, The King’s Speech, cho thấy bà là một cô thiếu nữ trong Thế Chiến Thứ Hai. Bà lên ngôi vào năm 1952 trong giai đoạn nước Anh còn phải “thắt lưng buộc bụng” thực sự với chế độ tem phiếu cung cấp lương thực còn được áp dụng. Buổi lễ hội “Diamond Jubilee” này của bà là một lời nhắc rằng nước Anh đã phải chịu và đã vượt qua những hoàn cảnh khó khăn hơn hiện nay nhiều.
Việc liên hệ vận mệnh của một quân vương với vận mệnh của một đất nước đòi hỏi phải làm một sự cân đối khó khăn. Hoàng gia không thể nào quá xa rời, nhưng cũng không thể nào quá mỵ dân. Một vị nữ hoàng tại một nước dân chủ như nước Anh phải được người dân coi như là có một sự cảm thông với người dân bình thường nhưng không thể bị coi như là một người tầm thường. Ðã có nhiều lúc ngay trong triều đại của Nữ Hoàng hiện nay sự cân đối đó đã thực hiện một cách hơi lệch lạc và hoàng gia chịu một phản ứng ngược lại. Chẳng hạn khi nữ hoàng đã không tỏ ra có cảm tình trong việc quần chúng ào ạt xót thương cái chết của Diana, hoàng tức xứ Wales thì bà đã bị chỉ trích mạnh mẽ là xa rời quần chúng.
Chắc chắn là trong tương lai sẽ có một lúc nào đó hoàng gia sẽ lại phải đi qua một giai đoạn khó khăn mới. Nếu và khi nào người con trai lớn của bà, Hoàng Tử Charles lên ngôi vua, rất có thể tinh thần Cộng Hòa tại Anh sẽ có lại một cuộc phục sinh nho nhỏ. Nhưng những người ủng hộ vương triều cũng không nên thất vọng về triển vọng đó. Vương triều Anh có một lịch sử huy hoàng lâu đời; và nhiều khi chính những vị vua tồi tệ nhất lại được người ta nhớ đến nhiều nhất.
Sự bền vững của vương triều tại Anh là một điều khiến cho những người Anh ủng hộ chế độ Cộng Hòa cực kỳ thất vọng. Họ cho rằng vương triều đã củng cố tất cả những cái gì làm cho nước Anh trì trệ, một cơ cấu giai cấp cứng ngắc, các định chế chính trị lỗi thời và một sự ham chuộng những nghi thức bề ngoài thay vì nội dung bên trong. Nhưng đó là vì những người Cộng Hòa đã lẫn lộn thực tế quyền lực với biểu tượng quyền lực.
Phân chia giai cấp trong xã hội là một hiện tượng phức tạp và có từ lâu đời tại Anh. Và Nữ Hoàng Elizabeth được coi như là con người “quý tộc nhất nước Anh”. Nhưng muốn cải tổ được cơ cấu giai cấp Anh thì cải cách hệ thống giáo dục có tác dụng tốt hơn nhiều so với hủy bỏ vương triều. Sự ủng hộ của dân chúng đối với vương triều không phải chỉ giới hạn trong giới quý tộc mà còn mạnh cả trong giới bình dân. Một người Mác Xít có thể nói đó là vì dân chúng Anh thiếu tinh thần giai cấp, nhưng người ta cũng có thể giải thích rằng đó là vì những người bình dân tại Anh hiểu rằng nữ hoàng không phải là nguyên nhân tạo ra vấn đề của họ.
Ðối với đại đa số người Anh, vương triều là một định chế về căn bản là đáng được họ ủng hộ. Cùng với Thế Vận Hội mà tháng 8 này sẽ được tổ chức tại Luân Ðôn, buổi lễ hội chào mừng năm thứ 60 ngày lên ngôi của Nữ Hoàng Elizabeth II – Diamond Jubilee – đã cho phép đất nước đảo quốc này có một hội lễ ăn mừng, tuy rằng ướt át, trước khi phải quay về với thực tại kinh tế khắc khổ trong những ngày tới.
