Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 35
Nhìn từ trong nỗi cô đơn của tôi, con người hiện ra với tôi không phải như những con kiến, nhưng ngược lại, như những con quái vật khổng lồ, những con khủng long hay dực thủ long, sống trong một bầu không khí đầy acid carbonic và thực vật hư thối từ đó sinh ra tạo vật. Một rừng rậm phi lý, không thể hiểu được.
Những ý niệm về “quốc gia” và “chủng tộc” mà anh thích, những ý niệm về “siêu quốc gia” và về “nhân loại” đã lôi cuốn tôi, ở đây cũng cùng có một giá trị đó dưới hơi thở toàn năng của hủy hoại. Chúng tôi cảm thấy rằng chúng tôi được đưa lên mặt để nói vài tiếng, và đôi khi không được vài tiếng, mà chỉ là những âm thanh không rõ ràng: một tiếng “a!” một tiếng “ừ!” – sau đó chúng tôi bị hủy hoại. Và ngay cả những ý tưởng cao viễn nhất, nếu bị đem ra mổ xẻ, người ta sẽ thấy những ý tưởng đó không là gì khác hơn những hình nộm nhồi cám và giấu trong cám, một cái lò-xo bằng thép.
Anh hiểu tôi khá nhiều để ý thức rằng những suy tưởng này không hề làm tôi chạy trốn, trái lại là những bùi nhùi không thể thiếu được cho ngọn lửa nội tâm tôi. Bởi vì, nói như Ðức Phật, bậc thầy của tôi: “Ta đã thấy.” Và vì tôi đã thấy và đã giao hảo, trong nháy mắt với người đạo diễn vô hình, đầy vui vẻ và tiếu ngạo, từ nay tôi có thể thủ vai trò của tôi trên trái đất đến kỳ cùng, nghĩa là có mạch lạc và không nản lòng. Bởi vì sau khi thấy, tôi còn cộng tác với tác phẩm mà tôi đang thủ trên sân khấu của Thượng Ðế.
Vì thế, trong khi đưa mắt nhìn lên sân khấu vũ trụ, tôi thấy anh ở nơi xa xôi đó, trong những thành lũy thần thoại của rặng Caucasus, cũng đang thủ vai trò của anh; tôi có thể thấy anh đang tranh đấu cứu vớt muôn ngàn sinh linh của dòng giống chúng ta trong cơn hiểm nghèo. Một Prometheus giả hiệu, tuy nhiên, phải chịu những cực hình rất hiện thực trong khi tranh đấu chống lại những sức mạnh mù quáng của đói khát, giá lạnh, bệnh tật, cái chết. Nhưng kiêu ngạo như anh, đôi khi anh phải hoan hỉ vì những sức mạnh mù quáng nhiều đến thế và bất khả khắc phục: vì thế chủ đích sống hầu như vô vọng của anh trở nên anh hùng hơn và tâm hồn anh thâu thái được một vẻ cao cả bi thảm hơn.
Chắc chắn anh phải coi cuộc đời anh đang sống như một hạnh phúc. Và bởi anh coi nó như vậy, nó sẽ như vậy. Anh phải thửa hạnh phúc theo vóc dáng anh; và vóc dáng anh hiện nay – cảm tạ Thượng Ðế! – vượt quá tôi. Bậc thầy chân chính không mong mỏi một phần thưởng nào lớn lao hơn phần thưởng này: đào luyện được một đồ đệ vượt quá mình.
Về phần tôi, tôi luôn luôn quên, chê bai phỉ báng mình, lạc lõng, đức tin của tôi là một tấm khảm bất tín. Ðôi khi tôi muốn ký một giao kèo: đổi tất cả đời mình lấy một phút sống ngắn ngủi. Nhưng anh, anh cầm chắc bánh lái và anh không bao giờ quên, ngay cả trong những khoảnh khắc dịu dàng nhất của cuộc nhân sinh này, hướng anh đã vạch ra.
Anh còn nhớ ngày cả hai chúng ta vượt Ý Ðại Lợi trên đường về Hy Lạp? Chúng ta đã quyết định đổ bộ xuống vùng Pontus lúc ấy đang lâm nguy, anh nhớ không? Chúng ta vội vã bước xuống một tỉnh lỵ – Chúng ta chỉ còn một giờ để đáp chuyến tầu khác. Chúng ta đi vào một khu vườn rậm rạp gần ga. Có những cây lá to bản, cây chuối, lau tre lá sắc kim thẫm, bầy ong bám vào một cành trổ hoa sung sướng run rẩy nhìn chúng hút nhụy hoa mình.
Chúng ta bước tới trong xuất thần câm lặng, như trong một giấc mộng. Ðột nhiên, ở chỗ rẽ của một đường hoa, hai thiếu nữ xuất hiện, vừa đọc sách vừa dạo gót. Tôi không còn nhớ các cô đẹp hay xấu. Tôi chỉ nhớ một cô tóc vàng, một cô tóc nâu, và cả hai đều mặc áo mùa xuân.
Và với sự bạo dạn người ta có trong mơ, chúng ta lại gần các cô và anh nói: “Bất kỳ các cô đọc cuốn sách gì, chúng tôi cũng xin thảo luận với các cô.” Các cô đang đọc Gorki. Rồi, hấp tấp bởi chúng ta có rất ít thì giờ, chúng ta nói về tình yêu, về khổ cực, về sự nổi loạn của tâm hồn, về tình yêu…
Tôi sẽ không bao giờ quên được nỗi hân hoan và sầu muộn của chúng ta. Chúng ta và hai thiếu nữ không quen biết kia đã trở thành bạn cố tri, thành tình cố cựu, tự hồi nào; chúng ta chịu trách nhiệm về thân tâm họ, và chúng ta vội vã vì chỉ vài giây phút nữa thôi, chúng ta sắp phải lìa họ mãi mãi. Trong không khí rung động, chúng ta ngửi thấy sự cưỡng đoạt và cái chết.
Con tầu tới, huýt còi. Chúng ta giật mình, như tỉnh mộng. Chúng ta siết tay nhau. Làm sao có thể quên được mười ngón tay níu nhau tuyệt vọng, mười ngón tay chẳng muốn rời xa? Một cô xanh xám tái tê, một cô cười khan run rẩy.
Và tôi nói với anh lúc ấy, tôi còn nhớ: “Hy Lạp, Tổ quốc, Bổn phận, nghĩa lý gì? Ðó chỉ là những danh từ. “Chân lý là đây!” Và anh trả lời: “Hy Lạp, Tổ quốc chúng ta, bổn phận không có nghĩa lý gì, nhưng chính vì cái vô nghĩa đó chúng ta sẵn sàng chịu hủy hoại.”
Nhưng tại sao tôi lại viết điều đó cho anh? Ðể anh thấy rằng tôi chẳng hề quên một giây phút nào chúng ta sống với nhau. Và cũng nhân cơ hội diễn tả cái mà vì thói quen đè nén cảm xúc tốt (hay xấu) của chúng ta, tôi chưa bao giờ có thể phát lộ với anh khi chúng ta sống với nhau.
Bây giờ vì anh không còn ở trước tôi và không thể nhìn thấy mặt tôi, và bây giờ vì tôi không sợ tỏ ra yếu đuối hay lố bịch, tôi có thể nói với anh rằng tôi rất yêu anh.
