Từ đắng cay hậu chiến đến bình an tâm hồn

* Trangđài Glassey-Trầnguyễn

This project “Black April, Bright April” is produced using oral history, community participation, and lived perspectives. Trangđài Glassey-Trầnguyễn reporting on trauma, loss, and emotional health in the Vietnamese diasporas was undertaken as part of the 2011-12 California Endowment Health Journalism Fellowships (CEHJF), a program of the University of Southern California’s Annenberg School for Communication & Journalism. Visit her blog at: http://www. reportingonhealth. org/users/trangdai-0.

Trangđài Glassey-Trầnguyễn thực hiện Dự án “Tháng Tư Ðen, Tháng Tư Sáng” về những ảnh hưởng của tang thương và mất mát trên đời sống tình cảm của người Việt hải ngoại qua học bổng của tiểu bang California cho Chương trình Báo chí về Y tế Sức khỏe (CEHJF), và do Trường Báo chí và Thông tin Annenberg của Ðại học University of Southern California tổ chức. Cô sử dụng phương pháp lịch sử truyền khẩu, cùng kinh nghiệm dấn thân cộng đồng, và tư duy trải nghiệm. Liên lạc: vietamproj@gmail. com

Phần 2 (4): Những ngày đắng chát

Sau khi ra khỏi tù, Nguyễn Thanh Thủy và gia đình tiếp tục bị đàn áp, trù dập, đe dọa, cho đến khi gia đình bà được sang Mỹ theo diện HO. Sau nhiều đau khổ và mất mát, bà vẫn tiếp tục sống còn, vươn lên. Nhiều thay đổi đã diễn ra trong đời bà trong thời gian này.

Nguyễn Thanh Thủy và hai con gái, sau khi bà ra tù cải tạo.

Trong 13 năm tù đằng đẵng trước đó, bà đã nhiều lần suýt chết, nhưng trong niềm tin của mình, bà nghĩ, Chúa đã cứu bà. Và cả một người bạn tù của bà, khi bà cầu xin cho bạn trong một đêm ngặt nghèo. Và bà đã nguyện – từ những lúc khốn đốn đã được Chúa nhậm lời – rằng bà sẽ trở thành con Chúa trong trọn cuộc đời này. Do đó, sau khi ra tù, nhờ sự hướng dẫn của một người bạn, bà đã gia nhập Hội thánh Tin lành. Tôi nhớ đến giai đoạn này – khi cao trào thuyền nhân lên đến đỉnh cao. Nếu Nguyễn Thanh Thủy trong hỏa lò đã được Chúa nhậm lời, thì tôi nhớ, có biết bao thuyền nhân đã thấy Phật Bà, Ðức Mẹ hiện ra cứu họ, khi họ đang chơi vơi giữa biển khơi mù mịt. Những sức mạnh thiêng liêng đã giúp rất nhiều con dân Việt Nam vượt qua được giai đoạn khó khăn này.

Nhưng làm sao để Nguyễn Thanh Thủy tìm cách mưu sinh cho mẹ già và ba con nhỏ, trong khi bà phải từng giây từng phút đối diện với kỳ thị, bất công, và quản chế sau khi ra khỏi tù cải tạo? Bà tìm mãi không được việc làm, nhà cửa thì đã bị tịch thu, hộ khẩu thì không được cấp. Bà trở thành kẻ vô quốc tịch, vô gia cư. Tuy vậy, bà vẫn tiếp tục cố gắng, tìm mọi cách để bươn chải, lập sinh kế cho gia đình, và chăm sóc cho hai cô con gái khuyết tật và giúp họ có đời sống bình thường. Bà làm tất cả – ngoài sức tưởng tượng của con người, đối với một người đã hoàn toàn bị mất hết sức khỏe – để bù đắp lại cho các con 13 năm tan đàn rẽ nghé. Bà luôn vươn lên, đối mặt với những kỳ thị trong xã hội, chấp nhận những khó khăn trong việc tìm công ăn việc làm, chống chọi với những bế tắc kinh tế, tự tìm cho mình một điểm tựa để đứng vững trước những lo lắng và tuyệt vọng khi nhìn về tương lai mờ mịt.

Nhưng trước hết, chúng ta hãy cùng đến thăm gia đình bà, để biết đời sống hậu-tù-cải-tạo của bà lúc ấy ra sao. Ngày đầu tiên bà trở về gặp mặt mẹ già, con dại, và người chồng của mình đã diễn ra như thế nào? Ngay cả sau khi ra tù, mọi chuyện cũng không dễ dàng cho bà. Cũng xin nhấn mạnh một điều: bà có hai con gái bị khuyết tật, rất cần sự chăm sóc và theo dõi thường xuyên của mẹ. Nhưng ngay cả sau khi ra tù, vì mưu sinh, bà cũng không thể ở bên con mỗi ngày được. Nỗi đau xa cách, tuy có thay đổi, nhưng vẫn còn đó.

Bà kể, “Tôi thắng được cơn sốt rét liệt giường. Tôi thoát được bị phản ứng Penicilline, cố luyện tập để tránh bị liệt chân, thoát khỏi cơn xuất huyết bao tử để trở về được với gia đình, con cái. Nghị lực tôi có được là do niềm hãnh diện tôi phục vụ cho đất nước tự do, chống lại độc tài, áp bức, tàn ác của Cộng Sản. Dù bị bọn Cộng Sản lên án, tôi vẫn cho việc làm trước 1975 là đúng. Tôi vui mà sống. Các cộng sự với tôi đã lần lượt ra về không trở ngại. Còn lại một mình, tôi mới hy vọng đến lượt mình. Thời gian thắm thoát trôi. Lúc cầm tấm giấy tha ra khỏi trại tù cải tạo 230D, hàm răng trên tôi không còn, hàm răng dưới lỏm chỏm cái có cái không. Mặc cái áo tù sửa lại cho vừa vặn với thân hình ốm còi, tôi không còn một bạn gái nào tập trung cải tạo như tôi vì tôi là người tù nữ cuối cùng của tù tập trung cải tạo. Tôi buồn khi nhìn lại một số bạn tù nam không có tên gọi trong đợt này. Tôi vẫy tay từ giã tạm biệt, hẹn ngày hội ngộ ngoài xã hội. Về đến Quận II, tôi bị phỏng vấn, giấy tờ còn nộp trên bàn để làm thủ tục về phường tỉnh mình cư ngụ. Nhà báo hỏi tôi, ‘Có phải Mỹ can thiệp nên chị mới được ra?’ Tôi trả lời, ‘Ở trại, tôi có được nghe tin tức hay đọc báo gì đâu. Hôm nay có lệnh gọi tha về thì tôi nhận giấy về.’ Thật sự giấy tờ còn ở trong tay bọn họ. Nói đúng với ý mình, họ không đưa giấy ra trại lại thì sao? Ở tù nhiều năm, tôi chưa hình dung cái xã hội của Chủ nghĩa Xã hội nó như thế nào. Cầm cái nón lá trong tay, tôi ra sau cùng vì nghĩ nhà cửa bị tịch thu hết, công an phường biết đâu mà thông báo vì cả nhà hồi hương về Mỹ Tho, trong lòng định đi bộ về nhà Dì ở gần chợ Sài Gòn. Ðang đi nghe tiếng gọi tên mình, ngó lên thấy vợ chồng đứa em trai đang chạy tới, mừng rỡ cùng nhau đi bộ về nhà Dì.”

Thật ra, nếu bà không quá yếu và bệnh thập tử nhất sinh liên miên, chưa chắc bà đã được về. Bà nói, “Tôi về theo diện cứu xét người bệnh ở bệnh xá. Tôi bị xuất huyết bao tử hơn tháng, còn uống nước cháo để sống, chưa ăn cơm được. Bạn bè hay tin, đến họp mặt ở căn gác nhỏ của Dì. Tôi gặp chồng tôi ở đó. Hôm sau, vợ chồng tôi cùng về thăm các cháu và Mẹ tôi.”

Rồi thì bà cũng được gặp lại các con – niềm khích lệ lớn nhất đã giúp bà chịu đựng thử thách để sống sót trở về! Trái tim của một người Mẹ xa con, không được chăm sóc con, đã đau đớn như thế nào khi nhìn cảnh con cái mình xơ xác, bơ vơ? Và ắt hẳn ba đứa con – sau mười ba năm xa Mẹ – sẽ nhảy cẫng lên mừng rỡ? Không. Cái khoảng cách mười ba năm, cùng với cái hình ảnh một Nguyễn Thanh Thủy dở sống dở chết khi xuất trại, đã làm con bà sợ. Khi vợ chồng bà về đến Mỹ Tho, thì “Mẹ tôi ra mở cửa. Hai mẹ con ôm nhau, cùng chảy nước mắt. Mẹ tôi gọi hai con gái ra, nói, ‘Mẹ con về kìa!’ Hai đứa nhìn Mẹ, đợi Mẹ tới ôm, vì cả hơn 10 năm hai cháu chưa gặp Mẹ. Tôi chết lặng nhìn hai con, không hồng hào mà xanh xao. Cháu nói, ‘Mẹ không có răng. Mẹ lạ quá!’ Con trai tôi thì đi làm hãng xơ dừa chưa về.”

Lúc đó, bà mới bắt đầu thấm cái cảnh cơ hàn mà Mẹ bà – sau khi Ba bà qua đời – đã côi cút một nách tần tảo nuôi ba cháu nhỏ. Bà kể, “Tôi thấy nhà trống trơn. Chạy xe đạp trong nhà cũng không đụng vào đâu. Tôi vào nhà bếp, giở thạp gạo, thấy còn một lít gạo đang đựng trong cái lít trên đáy khạp. Mẹ tôi nói, sáng đó, có anh Tư của tôi về thăm cho các cháu mấy khúc vải để may quần áo Tết. Và nói, có đợt tù cải tạo được thả. Mẹ hy vọng tôi được về. Phường Mẹ ở cũng đưa báo Công An có phỏng vấn tôi. Ông ấy nói hy vọng kỳ này tôi về.”

Thế mới biết, nỗi mong chờ mòn mỏi của gia đình những người tù cải tạo cũng là cái đau đớn không tên mà họ gánh chịu hằng bao năm, khi người thân phải chịu cảnh hỏa lò. Mẹ của bà còn nói, “Nếu kỳ Tết này con không về, Mẹ cũng không còn khả năng nào đi thăm nuôi con vì nhà đã kiệt quệ.” Kiệt quệ tài chánh, nhưng có lẽ tình thương yêu và niềm mong mỏi sẽ không bao giờ kiệt quệ, nhất là trong trái tim của những bà mẹ Việt Nam thương con vô bờ.

Cái sự thật đau lòng về sự đói rách của Mẹ và con cái bà hiện diện trong cả tên gọi của đứa con nhỏ. Bà cười trong nước mắt, “Con gái út của tôi, thấy cả nhà kêu là Cô Tư Tivi, được giảit hích là vì áo của cháu vá một miếng vải lớn bằng cái Tivi phía sau lưng áo. Tôi thấy lòng đau xót, nghẹn ngào, không nói nên lời.”

Trong bữa cơm gia đình đầu tiên, món ăn sang trọng nhất và quý giá nhất chính là sự hiện diện của bà, và tình thân mà bạn tù dành cho bà, bởi vì “buổi cơm hội ngộ gồm có Dì út Nguyệt nuôi và chăm sóc các cháu, bà ngoại, Long chồng tôi, 3 con tôi, tôi bên dĩa rau luộc và nước mắm. Rất vui, ấm cúng. Tôi đưa Mẹ tôi số tiền bạn bè giúp tôi làm lộ phí trở về nhà.” Mẹ bà đã xúc động, “Các bạn còn nhớ và thương con, Mẹ mừng lắm!”

Gió heo may đã bắt đầu thập thò ngoài hiên. Nguyễn Thanh Thủy đón cái Tết đầu tiên trong cái tù lớn với những nghẹn ngào bắt buộc của hoàn cảnh. Bên nỗi vui đoàn viên, bà cũng đối diện với niềm mất mát. Như con gà mẹ, dùng tất cả sức lực của mình để ủ ấp cho đàn con, bà đã “cắt may áo quần cho các cháu để mồng Một Tết có áo quần mới mặc. Nhìn ảnh Ba tôi trên bàn thờ, tôi ngậm ngùi nhớ thương. Có những điều tôi muốn nói với Ba vì tội giấu cha mẹ về nghề nghiệp, nhưng giờ thì vĩnh viễn không thể nói được với Ba. Tôi xin lỗi Ba.”

Người cha quá cố có nghe được lời xin lỗi của đứa con gái xa nhà 13 năm không? Chắc ở thế giới bên kia, ông đã thấy con gái mình ngất xỉu trong trại tù khi được tin ông qua đời? Bao nhiêu gia đình ở Việt Nam thời gian đó đã chịu cảnh này: con cái không được thọ tang cha mẹ, vợ chồng không được biết sống chết của nhau? Máu nồng hơn nước lã. Chắc Ba của bà đã nghe được tâm sự của bà.

Rồi trong “đêm giao thừa đầu tiên, ngoài xã hội của Chủ nghĩa Xã hội, tôi ngồi kết nút áo cho con để sáng mai ngày Tết, cháu có áo mới mừng tuổi thọ Bà Ngoại. Tôi suy nghĩ về chuyện sẽ làm gì nuôi thân, nuôi mẹ, các con sau cái Tết này. Nhìn hai đứa con gái khuyết tật ngồi cắt cói, xếp cói, đứa con trai xe cói, tôi không biết tương lai sẽ ra sao, khi hai bàn tay trắng, không nơi cư trú, hộ khẩu không có, giấy ra trại ghi địa chỉ nhà cũ (ở Sàigòn, đã bị tịch thu), các con hồi hương trú nhà Bà Ngoại. Tài sản Ba Mẹ tôi, luôn cả trường tư thục, đã bị Cách Mạng tịch thu toàn bộ, chừa lại căn nhà gỗ nhỏ để ở. Tôi tự an ủi: “Trời sanh voi sanh cỏ!”

Bà lạc quan, tin tưởng vào khả năng sinh tồn của con người và sự quan phòng của Tạo Hóa. Bà gặp gỡ thân bằng quyến thuộc, và tìm hiểu về việc học hành của con cái, “Tôi tiếp khách hàng xóm đến thăm với áo tù, mặc quần của con gái tôi. Tất cả những vật dụng đổi được thành tiền đều được bán hết để nuôi con tôi và tôi. Tôi đi thăm cô giáo của các con tôi ở trường Trung học Mỹ Tho. Các cô kể lại về cháu Quân, học rất giỏi, miễn tuổi để lên lớp. Hiệu trưởng là Cách Mạng 30 tháng 4 không cho lên. Các cô phản đối vì cháu đứng nhất cấp II mà không được lãnh thưởng vì có cha mẹ ngụy quân, nhưng phải cho lên lớp. Mười sáu tuổi, cháu đã đậu cấp III. Còn hai cháu khuyết tật, một cháu lớp 4, một cháu lớp 7, là con ngụy, nên không cho ở lại lớp, đuổi ra khỏi trường.”

Nhưng cái trớ trêu của xã hội Việt Nam sau 1975 vẫn bám riết bà, nên “đến ngày tôi phải trình diện ở Ủy Ban Nhân Dân Thành Phố, địa chỉ nhà ghi trong giấy ra trại Bộ Công An đã cấp cho công an ở, Ủy Ban yêu cầu tôi về quê họ sẽ cấp giấy cư trú. Tôi ở lại thành phố Sài Gòn. Tôi may gia công quần áo trẻ con và bỏ đường cát cho các quán nước, nhưng không đủ nuôi sống con cái. Tôi ở nhờ bà con, bạn bè, thay đổi chỗ ở vì ở đâu, đêm đêm cũng bị xét giấy tạm trú, tôi không được cấp giấy gì ngoài giấy ra trại. Chủ nhà khước từ giúp đỡ tôi vì bị công an làm khó dễ. Có nhiều ngày tôi muốn che tấm bạt nilon, trải chiếu ngoài lề đường ngủ như những gia đình bỏ kinh tế mới trở về thành phố sống lang thang bên vỉa hè. Tôi không được sức khỏe như các người đi kinh tế mới trở về. Vả lại, tôi đang sống vào mùa mưa dầm. Mưa gió sẽ gây bệnh cho tôi. Ba Má một chị bạn gặp tôi ở trong nhà con gái họ, đã nói với tôi, ‘Xưa nay, gia đình chúng tôi là hộ tốt trong khu vực này. Nay chị đến đây ở, hộ chúng tôi bị xét liên miên.’ Tôi lang thang, nay ở nhờ nhà này, mai nhà khác, và làm thức ăn bán thay vì bán cơm tấm, phải nấu thức ăn. Tôi đổi bánh cuốn chả bán liền tại chỗ với cà phê, nước ngọt.”

Từ một người tù bị theo dõi nghiêm nhặt, Nguyễn Thanh Thủy trở thành một kẻ vô gia cư, một con người tuy không còn mặc áo tù, nhưng không có nơi dung thân – và vẫn tiếp tục bị theo dõi nghiêm nhặt. Bà vẫn tiếp tục phải xa các con vì sinh kế. “Hàng tuần, ngày Chúa Nhật, tôi giao cho chồng tôi bán. Tôi về thăm 3 con và Bà Ngoại ở Mỹ Tho. Từ sáng sớm tôi đạp xe đi lấy hàng, dọn hàng bán tới chiều cất hàng vô, gửi nhà bạn, rồi chờ chạng vạng tối mới về nhà người quen để người xung quanh không để ý. “May thay, tuy cái tù lớn của Việt Nam hậu 1975 đã giam cơ thể và bao tử con người, nhưng nó không giam được tình người. Một cô giáo dạy nữ công gia chánh cho các phụ nữ chuẩn bị đi nấu ăn hay làm việc nhà cho những ông chủ trong bộ ngoại giao đã động lòng trắc ẩn trước hoàn cảnh của Nguyễn Thanh Thủy – và có lẽ cũng quý mến sự hiền lành, chịu khó của bà. Cô thấy hoàn cảnh bà khó khăn, mới ra tù, nên dạy miễn phí cho bà tất cả những món ăn và công thức bánh trái. Nguyễn Thanh Thủy chỉ phải trả tiền vật liệu. Mỗi ngày, bà đến học rồi làm bánh hay một món ăn sang trọng nào đó, vốn dành cho những thực khách trong giới ngoại giao. Sau giờ học, bà lại mang món ăn đó ra quán lề đường để bán. Xem chừng như có một sự tréo ngoeo nào đó ở đây, khi một món ăn hạng sang được bày bán ở một cái quán lề đường tạm bợ? Có cái gì mà không tréo cẳng ngỗng trong xã hội Việt Nam thời đó? Nhưng cũng chính những bài học nữ công này đã giúp bà nuôi sống gia đình sau khi định cư tại Mỹ.

Rồi hy vọng cũng đã đến một cách bất ngờ cho những mảnh đời bên vỉa hè như bà. “Năm 1989, báo Nhân Dân, Công An của cộng sản đăng tin thỏa hiệp giữa Mỹ-Việt cho những người tù cải tạo 3 năm trở lên được sang Mỹ. Tôi vội vàng mang tờ báo vào Quận 5 là quận tôi đã ở trước 1975 và giấy ra trại cũng về nơi phường Quận 5 để khiếu nại vấn đề nhập hộ khẩu. Cán bộ quận yêu cầu phường giải quyết, cấp tạm trú cho tôi để làm hồ sơ xuất cảnh.”

Việc làm thủ tục xin xuất cảnh của bà có lẽ nhiêu khê hơn rất nhiều người. Mất hơn hai năm bà mới hoàn tất được giấy tờ; và mỗi ngày, công an địa phương không ngừng nhắc nhở bà rằng, “Chỉ khi nào chị ra khỏi đây, thì thôi. Chị còn ở đây là chúng tôi còn quản lý được chị.” Xuất cảnh là con đường sống duy nhất cho Nguyễn Thanh Thủy và gia đình bà – cũng như rất nhiều những gia đình khác tại Việt Nam thời đó. Ðể gỡ những thắt gút mà chính quyền đã tạo ra cho cá nhân bà, trước hết, “Tôi phải làm tạm trú nơi phường tôi ở trước 1975 vào nhà bác của tôi, chỉ ghi tên làm hồ sơ xuất cảnh, còn ở đâu thì tùy. Tôi xin về nhà cô em chồng ở Quận 4 tạm trú chờ xuất cảnh. Cuộc sống không dễ dàng như tôi tưởng: Tôi được sự đồng ý giới thiệu của quận, thế mà cứ khoảng 12 giờ đêm tới 2 giờ sáng là công án tới xét giấy tạm trú. Chưa đủ, công an còn đến xin tiền chủ nhà khi về Bắc thăm gia đình, sinh nhật con, và rủ chủ nhà đi nhậu. Tất cả các chi phí đó tôi phải hoàn trả lại, nhưng rất phiền hà vì cả nhà không an giấc, cứ chập chờn chờ tiếng đập cửa xét nhà của công an. Tụ điểm bán cà phê của vợ chồng tôi là nơi anh em tù cải tạo trao đổi tin tức đi ở, cách làm giấy tờ, xuất cảnh, nhất là xin giấy xác nhận tù chết trong trại mới đủ điều kiện nộp đơn, xin ở Quân Khu 7. Tất cả phải có thù lao riêng cho tụi cán bộ.”

Có lẽ không ai là không nhớ cái cảnh xét nhà bất cứ lúc nào ở Việt Nam thời đó: Công an phường có thể ập vào nhà, không cần giấy lệnh, xét tất cả những gì họ muốn xét, bắt tất cả những ai họ muốn bắt, lấy tất cả những gì họ muốn lấy. Trong khi chờ đợi hồ sơ được xét duyệt, bà vẫn tiếp tục bán cà phê bên lề đường để mưu sinh cho cả gia đình. “Lần đầu tôi bán ở đường hẻm. Sau đó họ xây nhà cao tầng cho ngoại quốc mướn, tôi phải rời đến đường Nguyễn Văn Tần. Bốn năm buôn bán vỉa hè, tôi thấy tình cảnh nghèo đói, họ đã bẻ lọi chân đứa bé gái thành tật nguyền để cháu lết đi xin ăn, lấy tiền nuôi cả gia đình. Cảnh thương phế binh mù lòa, cụt tay cụt chân, đi bán vé số, đi đàn hát xin lấy chút tiền của người hảo tâm. Cảnh công an phạt những người buôn bán vỉa hè gấp đôi gấp ba số tiền họ kiếm trong một ngày. Công an cài những người bán xung quanh, bên kia đường theo dõi quán tôi, báo cáo cho công an phường. Dân nghèo thương nhau, nhất là thấy tôi ở tù lâu quá, họ nói cho tôi biết để đề phòng. Người tù không được buôn bán. Tôi bị công an gọi lên Bộ Nội Vụ, buộc phải dẹp quán. Tôi trả lời với chúng nó rằng, ‘Tôi muốn trở thành người dân lương thiện, kiếm tiền nuôi sống gia đình mà cứ dồn tôi vào cuối chân tường. Vậy yêu cầu các ông gửi tôi vào trại cải tạo để tôi có ngày hai bữa ăn độn. Bắt tôi ký giấy vi phạm, tôi không ký. Tôi nghĩ, tôi đã nộp đơn qua Bangkok, tôi chẳng có gì để lo sợ.’”

Nhưng bù lại, những giây phút đầm ấm bên gia đình đã cho bà một niềm hạnh phúc lớn lao, đủ lớn để vượt thắng những tân toan ngoài xã hội. Bà nói, “Không khí gia đình rất vui, nghèo nàn nhưng ấm cúng. Ở trường của con trai tôi chỉ dạy tiếng Nga hoặc tiếng Pháp. Tôi khuyên con học tiếng Anh qua tự điển, phiên âm quốc tế, phải tự học vì tỉnh lẻ không có lớp dạy Anh văn, mà có chắc tôi cũng không đủ tiền để đóng cho con mình đi học. Tỉnh mở lớp dạy computer cho cán bộ. Con trai tôi xin đóng học phí để học, và thích nghề đó cho đến hôm nay. Nhìn hai con gái khuyết tật, nỗi đau của người mẹ không sao kể xiết. Câu an ủi của tôi để tôi vươn lên là ‘Không lẽ đời mình mãi thế này?’ Tôi dạy hai con gái làm việc nhà giúp Bà Ngoại, rửa chén, giặt quần áo, vo gạo, nhặt rau… Hai con làm rất vụng về, nhưng ham làm lắm. Tập hai con làm toán cộng, tập nói, trả lời, đếm số, những căn bản tiếng Anh để còn ra Hội đồng Giám định Y khoa (HÐGÐYK) với bác sĩ Mỹ. Ngày ra HÐGÐYK, bác sĩ trưởng HÐ xét duyệt phân tích bệnh lý từng đứa một, bác sĩ đã chỉ cho HÐ biết, ‘Hai đứa bé này được gia đình giáo dục rất kỹ, nên mới được tốt như vậy. Ở đây có nhiều em khá hơn mà không biết một chữ nào, gia đình không giáo dục chúng.’ Qua được cuộc phỏng vấn với HÐYK, gia đình rất vui mừng. Vì vậy gia đình tôi là HO12, phải đi cùng HO14 vì lý do sức khỏe của hai con gái.”

Nguyễn Thanh Thủy, sau kinh nghiệm tù cải tạo, vẫn mãi mãi nằm trong sổ đen của chính quyền Việt Nam. Nên “tôi biết tôi sẽ gặp nhiều khó khăn trong những ngày cuối ở Việt Nam. Tôi chỉ dẹp quán bên đường 10 ngày trước khi đi. Nhưng tôi làm giấy xin về quê thăm Mẹ tôi, cốt ý tránh xa công an phường. Tôi tạm đã dời chỗ ở khác, thế mà công an vẫn đòi chủ nhà cho một số tiền. Chủ nhà thoái thác là tôi không còn ở đó.” Thậm chí, Bộ Công An còn ra lệnh cho bà: “Không được đãi tiệc, không được đón đưa. Nếu bên Mỹ có ai tổ chức đón, chúng tôi sẽ không cho chị đi. Và chỉ khi nào máy bay cất cánh, chị mới rời khỏi Việt Nam. Máy bay chưa bay, chúng tôi vẫn giữ chị lại được.”

Trong cái niềm vui thoát được cảnh bị đàn áp, chèn ép mỗi ngày, cái tương lai sáng sủa hơn mở ra trước mắt, là cái nỗi đau phải chia lìa với người Mẹ của bà – trụ cột của gia đình bà trong suốt 13 năm bà chịu cảnh tù đày. Nhưng hoàn cảnh như vậy không cho phép người ta giằng co với tình cảm. Nguyễn Thanh Thủy ngưỡng phục mẹ mình, bà nói, “Mẹ tôi là bà mẹ hết sức can đảm. Bà giữ bình thản để cho con và các cháu ra đi. Vì Mẹ tôi thường nói, ‘Con phải ra khỏi chỗ này, con mới khá được.’ Lần sung sướng nhất trong đời là lúc cả gia đình rời nấc thang cuối cùng vào phi cơ, lòng phơi phới nhẹ nhõm như đang trên mây, trong lúc phải để lại sau lưng mẹ và những người thân thương của mình. Thật đứt ruột!”

Cánh cửa hy vọng đã mở toang. Những cơ hội tốt đẹp đang đón đợi gia đình bà ở xứ Cờ Hoa. Nhưng cuộc đời của Nguyễn Thanh Thủy không hẳn sẽ trơn tru từ đây. Bà sẽ tiếp tục đối diện với những bể dâu của đời thường, và chịu cảnh tre già khóc măng non ở xứ người. Bà sẽ làm gì khi đứng trước một chọn lựa bế tắc: đồng ý để cho con mình được giải phẫu, dù biết cơ hội sống sót không nhiều, mà không giải phẫu cũng đồng nghĩa với cái chết? Sự lạc quan của bà, liệu có còn tỏa sáng trong biến cố này không?

Chúng ta cùng đồng hành với Nguyễn Thanh Thủy và gia đình trong hành trình trên Ðất Hứa trong Phần 3 của loạt bài này.

(Nguồn: Tác giả gửi bài & hình, qua Thư viện Sáng tạo)

Bài nói chuyện của GS Uwe Siemon-Netto

Dịch thuật: Ban Biên Tập Diễn Ðàn Cựu Sinh Viên Quân Y/QLVHCH

Trân trọng giới thiệu bài nói chuyện của GS Uwe Siemon-Netto trong ngày Hội Ngộ Quân Y 2012 vào Chủ Nhật, 15 tháng 4, 2012 tại thành phố Westminster, NamCalifornia. Các tài liệu này có thể được in ra sau khi download từ những files kèm theo đây: http://www.youtube.com/watch?v=bMs_C0VRYIM.

Xin cảm ơn và thân kính chào.

Lý Văn Quý.

Kính chào quý vị,

Tôi rất hân hạnh được mời đến nói chuyện ngày hôm nay, gần nửa thế kỷ sau lần đầu tiên tôi đến Việt Nam với tư cách một phóng viên chiến trường Tây Ðức. Thời điểm đó còn trước lúc những đơn vị chiến đấu đầu tiên Hoa Kỳ đổ bộ xuống Ðà Nẵng.

(Nguồn: Mauthan@org)

Từ đó tôi cảm thấy niềm thương mãnh liệt đất nước của các bạn cùng với dân tộc đã vinh danh người Ðức chúng tôi bằng câu gọi: “Ðức,” chữ đồng nghĩa với “Phúc Ðức…”

Tôi nhớ một ngày có một em bán báo vô gia cư sống trên lề đường Tự Do, Sài Gòn đã đến gần và đề nghị tôi: “Ông là người Ðức, tôi tên Ðức, vậy chúng ta cùng là Ðức cả. Vậy tôi đề nghị thế này. Nếu ông cho phép tôi và bạn tôi được ngủ trong xe của ông, chúng tôi sẽ bảo vệ và giữ gìn nó thật sạch sẽ.”

Ngày đó tôi thuê gần như thường trực một chiếc Traction Citroen 15 mã lực. Ðây là một chiếc xe Pháp khổng lồ lúc nào cũng khát xăng và có lẽ được sản xuất năm trước khi tôi sinh ra đời. Cái khóa cửa thì đã mất từ lâu. Do đó chẳng thà có ai đó trông chừng nó thì hay quá. Từ đó thỉnh thoảng, tụi nhỏ bụi đời chất đống tới sáu, bẩy em ngủ trong đó và giữ gìn chiếc xe thật sạch sẽ cả trong lẫn ngoài.

Tôi luôn luôn đậu chiếc xe trên đường Tự Do đối diện với khác sạn Continental, bên cạnh quán Givral, chắc quý vị còn nhớ những địa điểm này. Chiếc xe còn hơn cả một phương tiện di chuyển cho tôi mà quan trọng hơn đã biến thành một vật dụng chuyên chở tình bạn giữa phóng viên “Ðức” và một đám trẻ em kỳ diệu dẫn đầu bởi “Ðức“đi bán và giao báo Saigon Daily News, Saigon Post và nhiều tờ báo khác.

Tình bạn này đã kéo dài nổi trôi cho tới khi chiếc xe của tôi đã biến thành một “tổn thất” trong trận Mậu Thân 1968 và những đứa trẻ đó đã biến mất khỏi phố Tự Do trong một thời gian.

Tôi tự nhủ không biết chuyện gì đã xảy ra cho Ðức từ đó đến nay? Có thể em đang sống tại Hoa Kỳ? Hoặc đang ngồi ngay trong phòng này? Thật là tuyệt diệu nếu tôi có dịp được cười nói với em lần nữa, em là một đứa trẻ tuyệt vời.

Nói thế không phải là tôi chỉ ở Sài Gòn không thôi. Tôi vẫn thường theo những cánh quân của các bạn ra ngoài chiến trường. Và tại đó, tôi đã chứng kiến những quân y sĩ và y tá QLVNCH cố gắng cứu chữa thương bệnh binh với lòng quả cảm. Có thể tôi và một số các bạn đã từng gặp nhau, gần Quảng Trị, Huế, Pleiku hay Pleime, Nha Trang, hay vùng đồng bằng sông Cửu Long, hoặc tại những trại giam tù binh đảo Phú Quốc…

Ðó là thời kỳ đầu 1965.

Cuối năm đó tôi bị chấn thương cột sống khi chiếc trực thăng tản thương Hoa Kỳ chở tôi bị bắn rơi phía Tây An Khê và tôi được các bác sĩ Hoa Kỳ săn sóc. Nhưng nghĩa lý gì quốc tịch của các quân y sĩ và y tá. Thời gian 5 năm ở Việt Nam đã khiến tôi biết trân trọng hết sức sự hi sinh, lòng quả cảm và tay nghề chuyên môn của tất cả quý vị y tế, Mỹ, Việt, Ðại Hàn và Úc.

Do đó có thể chúng ta đã từng gặp nhau. Kể ra thì chắc tôi cũng dễ nhận ra khi đi thăm các đơn vị của các bạn, bởi vì trong thời kỳ sớm sủa của cuộc chiến, tôi thường là phóng viên Tây Ðức duy nhất tại Miền Nam Việt Nam, và bảng tên của tôi ghi rõ tôi là người Ðức.

Trong một khoảng thời gian ngắn tôi đã trở thành bạn đồng đội của các bạn vì bắt được một người lính Việt Cộng.

Việc này quả thật là tức cười. Câu chuyện xảy ra như vầy:

Trong tháng 2 năm 1965 tôi theo chân một toán quân thuộc Lực Lượng Ðặc Nhiệm Hoa Kỳ – tham dự vào một cuộc tập trận nhảy dù ở phía tây thành phố Mỹ Tho. Sau khi chạm đất, tôi cuốn xếp dù lại và chợt nhận ra mình bị hỏng chân vì đất lún xuống.

Tôi bước lui. Mặt đất lại lồi lên một lần nữa. Tôi nhảy lên và dùng cả hai chân đạp mạnh xuống điểm nhỏ đó. Mặt đất lõm xuống. Tôi nghe tiếng rên xiết. Một lần nữa, tôi lại bước lùi, dở một lớp cỏ lên và khám phá ra cái nón cối bằng nhựa được ngụy trang của một người lính VC cùng với mũi súng M-1 cổ lỗ sĩ chĩa lên.

Trước hết tôi kéo cây súng lên khỏi lỗ hổng đó, rồi kế đến là kéo anh VC lên. Anh ta là một người đàn ông nhỏ con, thân gầy mặc đồ bà-ba đen và cả người đang run rẩy. Tôi bảo hắn: “Courage, camarade, pour toi la guerre est fini…” Tôi không biết rõ là anh ta có nói được tiếng Pháp không nhưng chắc chắn là hiểu được lời tôi nói: “Này đồng chí, can đảm lên, đối với bạn cuộc chiến tranh đã chấm dứt rồi.” Bấy giờ anh ta mới mỉm miệng cười. Tôi giao anh VC và khẩu súng cho người Hoa Kỳ nhưng giữ lại cái mũ bảo vệ bằng nhựa đó như là một chiến lợi phẩm. Trong suốt 46 năm sau đó, chiếc mũ ấy vẫn ngự trị trong thư viện của tôi cho đến khi người bạn Nha Sĩ Lý Văn Quý và phu nhân là Châu đến thăm tôi tại nhà ở Pháp quốc vào tháng 10 năm ngoái. Thế nên tôi đã trao tặng chiếc mũ cho anh chị ấy như là một kỷ vật. Không phải để tỏ cho biết là tôi đã làm một việc của một anh hùng vĩ đại.

Vẫn thế, tôi vui mừng hỗ trợ. Vì thế đây này – cái mũ bảo vệ. Ðây là chiến lợi phẩm của tôi. Bây giờ nó là của các bạn.

Tới đây, tôi xin kể một cuộc đụng độ nhẹ mà tâm tôi luôn hằng ấp ủ.

Vài tuần sau đó, tôi phải trải qua một kinh nghiệm đau đớn ở vùng phía Tây của thành phố Nha Trang. Nhưng đó là sự kiện đầy ý nghĩa để tôi hiểu về trách nhiệm của mình. Vì điều đó đã cho tôi thấy rõ bộ mặt thật của chiến tranh Việt Nam.

Lý do tại sao tôi chi tiết hóa biến cố này là vì nó minh họa lý do tại sao có rất nhiều người Hoa Kỳ chưa bao giờ hoàn toàn hiểu rõ tận gốc tất cả về cuộc chiến này.

Tổng Thống Richard M. Nixon sau đó có trích dẫn bản báo cáo của tôi về cuộc đụng độ này trong cuốn sách ông viết mang tên Bộ Mặt Thật Của Chiến Tranh (The Real War). Xin các bạn tha lỗi cho một chút tự hào của tôi khi nhắc lại lời của một tổng thống Hoa Kỳ đã trích dẫn từ bài viết của tôi:

Nixon viết: “Ký giả người Ðức Uwe Siemon-Netto đã cung cấp một minh họa sống động về du kích quân cộng sản dùng khủng bố để tạo tác dụng trên mục đích của họ. Siemon-Netto – khi theo chân một tiểu đoàn của quân đội Miền Nam Việt Nam đến một ngôi làng lớn mà Việt Cộng đã đột kích trong năm 1965 – đã báo cáo: “Treo lủng lẳng trên cây và các cột trụ ở một quảng trường là người trưởng làng, vợ ông, và mười hai đứa con, nhiều người đàn ông, có một em bé nữa…”

Việt Cộng đã ra lệnh cho tất cả mọi người trong làng phải chứng kiến gia đình đầu tiên bị tra tấn và sau đó treo lên. “Họ bắt đầu bằng em bé và từ từ thực hiện từ đứa con nhỏ lần lên đến những đứa con lớn, rồi người vợ, và cuối cùng chính là người trưởng làng… mọi việc họ làm đầy lạnh lùng, y như một hành động bóp cò bắn máy bay…”

Ðây là tất cả những gì Nixon đã trích từ câu chuyện của tôi.

Nixon giải thích đó là lý do tại sao cộng sản chiếm được trái tim và tâm thức của người dân quê. Họ không thắng trái tim và tâm thức bằng hành động của từ bi mà chính bằng những hình thức không thương xót cùng cực của sự hăm dọa.

Những người dân làng nói với tôi là các cán bộ Việt Cộng đã vào làng nhiều lần trước đó và cảnh cáo ông Trưởng làng là nếu ông không chấm dứt việc hợp tác với chính phủ miền Nam Việt Nam thì ông phải chịu một hậu quả trầm trọng.

Nhưng ông vẫn tiếp tục trung thành, vì thế họ đã trở lại vào giữa đêm khuya và đánh thức tất cả mọi người dậy để bắt họ chứng kiến cuộc tàn sát đó trong khi những cán bộ tuyên truyền nói với dân chúng: “Nếu không theo chúng tôi thì chuyện này sẽ xảy ra cho mọi người, nhớ đấy nhá!”

Tôi cảm thấy hổ thẹn khi phải nói là mình không còn nhớ tên của ngôi làng đó nữa. Nhưng điều đó cũng chẳng thành vấn đề bởi vì loại sự kiện như vậy xảy ra khắp mọi nơi ở miền Nam Việt Nam hằng đêm của ngày xưa đó.

Phần lớn cộng đồng người Hoa Kỳ cũng không biết điều này vì giới truyền thông không lên tiếng. Mỗi ngày trong phần tin vắn tại Sài Gòn – vào lúc 5 giờ, giờ ngu xuẩn ít ai biết đến – phân đoạn phát thanh như vầy chỉ là những con số thống kê. Người đọc bản tin ngắn theo lệ thường thông báo cho các phóng viên ngoại quốc một số lượng khổng lồ “các trận đụng độ” xảy ra trong 24 giờ trước.

Ðiều này tương tự như một bản báo cáo thương mại: “I Corps: 184 enemy incidents.” II Corps: 360 incidents. III Corps: 225. IV Corps 480.” “Quân đoàn 1: 184 trận đụng độ với địch.” “Quân đoàn 2: 360 trận đụng độ. Quân đoàn 3: 225. Quân đoàn 4: 480.” Chỉ có vậy thôi. Không một chi tiết nào được bạch hóa. Một con số lớn về các loại trận đụng độ này khó mà có thể xảy ra trong 24 giờ.

Chúng tôi những người ký giả không làm cách nào tìm hiểu tất cả những dữ kiện đặc biệt này, ngoại trừ chúng tôi trượt chân vào các sự kiện như thế như tôi đã tháp tùng một tiểu đoàn thuộc Sư Ðoàn 22 Quân Lực Việt Nam Cộng Hòa.

Những gì tôi đã chứng kiến gần Nha Trang thật sự mang một ý nghĩa lớn lao vì đó là những gì tiêu biểu cho thực chất của giai đoạn đặc biệt này trong cuộc chiến Việt Nam.

Hành động khủng bố để hăm dọa thường dân là đặc tính của giai đoạn thứ hai trong chiến lược của chiến tranh du kích do Tướng Võ Nguyên Giáp – bộ trưởng Bộ Quốc Phòng – hoạch định.

Tôi nghi ngờ một cách nghiêm trọng rằng nhiều người Mỹ đã chống lại chiến tranh Việt Nam vì giới truyền thông đã liên tục đưa tin về những hành động vô nhân đạo xảy ra khắp cả miền Nam Việt Nam.

Họ đã không được biết như vậy, một phần bởi vì các ký giả không có phương tiện để làm điều đó, một phần vì các thông tín viên và chủ bút đơn giản có một chương trình nghị sự khác. Tôi nói: nhiều – nhiều lắm, không phải là tất cả.

Ba năm sau, trong cuộc tấn công vào dịp Tết ở Huế, tôi đứng với một đồng nghiệp Peter Braestrup phóng viên của tờ báo Washington Post tại vòng đai quanh ngôi mộ tập thể bị sát hại và nghe thấy ông hỏi người quay phim của một đài truyền hình Hoa Kỳ: “Tại sao ông không quay cảnh này?” Người quay phim này trả lời: “Chúng tôi tới đây không phải để tuyên truyền cho phong trào chống cộng sản.”

Ðiều này cho thấy một tâm ý đáng hổ thẹn của nhiều đồng nghiệp của tôi, một tâm ý mà tôi tin tưởng đó chính là khí cụ để định hình ước vọng chấm dứt cuộc chiến tranh này bằng bất cứ giá nào của người Mỹ.

Tướng Giáp biết rằng điếu này sẽ xảy ra. Ông ta biết các cử tri người Mỹ quá mệt mỏi vì cuộc chiến này. Cũng bởi vì ông ta đã biết rõ khuyết điểm của một xã hội tự do, đáng kế chính là chủ tâm đó chỉ ngắn hạn thôi. Sáu mươi năm trước, ông ta đã đề cập: “Kẻ thù” – thực nghĩa là chỉ tất cả các chế độ dân chủ Tây phương – “đã không sở hữu những phương tiện tâm lý và chính trị để chiến đấu chống lại một cuộc chiến tranh trường kỳ.” Ông ta tiên đoán được sự mệt mỏi vì chiến tranh, giây phút hòa bình, khuynh hướng đạo đức giả của các nhà sáng tạo tư tưởng hệ nhìn xuống bản chất rất dễ sợ của một phong trào cách mạng tạo dựng một chế độ cai trị độc đảng chuyên chế không có phe đối lập; khuynh hướng làm nổi bật khuyết điểm của chính phe mình; bản chất của sự tham nhũng có thật không chứng cứ của xã hội dân chủ “đồng minh” đang hy sinh cuộc đời của nhiều thanh niên; và kết quả cuối cùng là ước vọng “đi tìm kiếm một cuộc rút lui trong danh dự,” tìm kiếm “hòa bình trong danh dự,” và một thỏa thuận thương thảo hợp tình hợp lý.

Những gì đáng chú ý về vai trò của truyền thông tại Việt Nam là thuộc về những thông tín viên người Mỹ nhận thức rõ ràng về sự nguy hiểm này, sau đó họ trở thành những người lên tiếng nói mạnh mẽ trong việc chống chiến tranh Việt Nam.

Vào ngày 13 tháng 1 năm 1965, nhà bỉnh bút nổi tiếng và cũng là sử gia Stanley Karnow trích dẫn lời tuyên bố của Tướng Giáp về sự bất lực của các quốc gia tự do về việc chiến đấu chống lại những cuộc chiến tranh cố tình kéo dài này và cảnh cáo bạn đọc về hậu quả của sự sai lầm khủng khiếp này trong cấu trúc của bất cứ hệ thống dân chủ nào. Và không lâu sau đó, Karnow dẫn đầu một số lớn các cây viết khuấy động một phong trào có tên gọi là “hòa bình trong danh dự” mà ông ta biết rất rõ là khó mà có được.

Ngày hôm nay chúng ta nghe những vang vọng này trong vấn đề của A Phú Hãn. Một lần nữa chúng ta nghe sự kêu gọi thương thuyết thỏa thuận. Chúng ta nghe thấy những cuộc bàn thảo bí mật giữa Hoa Kỳ và phe Taliban. Không có một ý kiến nào được bạch hóa về những gì mà phong trào độc đảng này thỏa thuận tuân theo.

Sự thỏa hiệp bắt buộc thực hiện theo một trình tự đó là gì?: Thay vì cấm đoán việc học đọc và viết, phụ nữ được cho phép học một nửa mẫu tự? Ðiều đó là trong 5 năm đầu tiên sau khi thống lãnh, một nửa số người vi phạm việc ngoại tình sẽ bị ném đá cho đến chết như thường thấy trước khi phe Taliban muốn chiếm ngự quyền lực? Ðiều đó chính là phụ nữ sẽ chịu một nửa số lượng roi đánh mà thường họ phải chịu vì đã để cho mọi người thấy mắt cá chân khi mặc áo trùm kín thân. Mười hai năm trước, một nhóm nữ giới Hoa Kỳ nổi tiếng, đó là “Tổ chức Phụ Nữ Toàn Quốc” đã công bố trên trang mạng của họ một con số gây xúc động mạnh về sự vi phạm nhân quyền kinh khủng đối với phụ nữ. Thật là lãng phí khi ngày hôm nay không ai nghĩ về việc có xác suất cao của những sự sỉ nhục đó sẽ tiếp tục tái diễn một khi NATO rút hết lực lượng, bởi những đối xử tồi tệ này chính là bản chất hiện hữu trong ý thức hệ về chủng tộc của người theo Hồi Giáo, như là những trại tập trung là cố hữu của ý thức hệ Cộng Sản.

Ai trong các bạn có kinh nghiệm về việc bị Việt Cộng bắt giam tù sẽ hiểu được điều tôi muốn nói ở đây.

Tôi tin tưởng rằng tất cả chúng ta đều có trách vụ là những chứng nhân của lịch sử. Chúng ta phải giữ tất cả ký ức sống động về sự thật của lịch sử đề tạo lợi lạc cho những ai theo bước chân mình.

Chúng ta phải luôn nhắc nhở giới truyền thông nơi quốc gia mình đang sinh sống về vai trò then chốt của họ trong việc bảo tồn sự tự do. Chúng ta phải cảnh cáo họ – những người hậu sinh – về những hậu quả kinh khủng do nghề làm báo không trung thực, đạo đức giả khoa bảng và một cuộc bầu cử chán ngấy chẳng tìm được phương cách giải quyết vấn đề.

Các bạn là những người đang ở vị thế tốt nhất đề làm việc này. Các bạn đã chứng kiến và đã từng đau đớn không cùng.

Cho tôi nói thêm vài điều nữa ở đây: Tôi là một tín đồ Cơ Ðốc Giáo, và là một sử gia không chuyên nghiệp. Như là một người có tín tâm vào Cơ Ðốc Giáo, tôi biết ai là Thượng Ðế tối thượng của lịch sử. Và với tư cách một sử gia tài tử tôi biết là lịch sử luôn luôn mở ngỏ cho tương lai.

Ðặt hai yếu tố này lại với nhau là chúng ta có hy vọng – hy vọng cho Việt Nam, hy vọng cho A Phú Hãn, hy vọng cho nhân loại. Chúng ta không là người tinh thông về tương lai. Nhưng chúng ta kêu gọi sự đóng góp của mọi người cho một tương lai tươi sáng hơn.

Thế nên, chúng ta đã, đang và sẽ không thấy những hành động độc ác cực kỳ đó đang là vô vọng, cũng như chúng ta không thấy sự đau đớn ấy là bất chợt vu vơ. Có một lý do cho tất cả các điều này, và lý do đó chính là tất cả chúng ta đều có thể cho thế hệ tương lai biết rõ những gì đã thực sự xảy ra, bất kể bao nhiêu người còn sống lập đi lập lại về chiến tranh Việt Nam.

Xin cám ơn các bạn đã cho tôi hiện diện trong tập hợp này như là một thân hữu và đã lắng nghe tôi tỏ bày.

Vài hàng về tác giả: Giáo Sư Uwe Siemon-Netto, Ph.D gốc người Ðức, nguyên tổng biên tập về tôn giáo của United Press International, hiện là bình luận gia quốc tế và một nhà thần học (không phong chức) của đạo Lutheran. Ông là sáng lập viên của Center for Lutheran Theology and Public Life (CLTPL) và chủ tịch của tổ chức “The League of Faithful Masks” đặt bản doanh tại Capistrano Beach và trường Concordia University Irvine, California.Với tư cách một nhà báo, ông chuyên về những đề tài liên quan đến niềm tin, xã hội và ngoại giao. Ông hiện là cộng tác viên thường trực của tờ “The Atlantic Times,” một tờ báo tiếng Anh hàng đầu của giới báo chí Ðức tại Mỹ. Ông đã từng là phóng viên tường thuật những sự kiện lịch sử quan trọng như vụ xây dựng bức tường Bá Linh năm 1961, hoạt động của Liên Hiệp Quốc, phong trào nhân quyền tại Mỹ, vụ ám sát TT John F. Kennedy, cuộc chiến Việt Nam (trong thời gian 5 năm), cuộc chiến 6 ngày Ả Rập-Do Thái, và Cách Mạng Văn Hóa tại Trung Cộng. Trong thời gian làm phóng viên chiến trường tại Việt Nam, ông đã chứng kiến tội ác Việt Cộng tại Huế kỳ Mậu Thân 1968, trong đó một số người quen của ông là 3 bác sĩ người Ðức cùng với vợ của một người đang làm việc thiện nguyện tại trường Y Khoa Huế đã bị thảm sát.

* Tựa do tòa soạn chọn.