1,474 ngày trong nhà tù Cộng Sản Việt Nam

– Tao không có thau xài nó mà không cho đem vô thì nó có trách nhiệm phải cung cấp cho tau xài, đỡ tốn tiền mua, nó mà không cho đem vô thì nó không sống yên với tao đâu. – Tôi nói.

Tụi nó nghe tôi nói, lè lưỡi.

Cái phòng này có duy nhất một cái cửa sổ bề ngang khoảng một thước, cao khoảng một thước, có song sắt và một cái cửa ra vào bề ngang một mét, có chấn song sắt từ trên xuống dưới cửa. Ở ngoài đầu dãy phòng có một cửa sắt lớn bít bùng nên cửa phòng trong này nó không cần làm bằng sắt miếng bít bùng lại. Ngoài hành lang trước cửa phòng rộng khoảng một mét rưỡi thì có hàng rào bê tông kín mít xen kẽ một số ô nhỏ vuông vuông, đứng ở trên nhìn xuống sân không nhìn thấy rõ, gió cũng lọt vô mấy lỗ vuông này rất ít. Chiều dài phòng đi sâu vô khoảng hơn mười mét, cho nên phòng này tính theo tiêu chuẩn quy định sức chứa không quá mười người. Nhưng bọn trại giam chúng nó đã tự ý quy định cho tù nhân mỗi người có sáu tấc bề ngang thôi, cho nên cái phòng còn dư chỗ nằm rộng, chỗ của tôi dư ra bề ngang hơn một thước.

Vì nó có chiều sâu và ít cửa như vậy, bên ngoài bị hàng rào bê tông chắn lại, nên trong phòng rất nóng, vừa tắm xong mặc quần áo vô là mồ hôi chảy ra ròng ròng như xối nước. Có cái chỗ cạnh cửa sổ mát một chút thì con nhỏ đội trưởng là Nguyễn Thị Ngọc Hà giành nằm chỗ đó rồi. Ở khoảng tường trống chính giữa cửa sổ và cửa ra vào có treo cái ti vi lưng gù đời cổ lỗ sỉ loại 14 inch hiệu Samsung. Trên tường trong phòng dọc theo chỗ nằm treo ba cái quạt máy loại quạt nhỏ gắn tường chạy vù vù. Tôi hỏi quạt này ở đâu ra? Tụi nó nói Ðội 10 mới chuyển về phòng này, quạt của đội cũ mua xài, mai mốt người ta tháo ra đem đi thì mình xài quạt tay. Tôi hỏi mua bằng cách nào, ai mua, bao nhiêu tiền, tại sao trại không cung cấp quạt cho tù nhân trong khi tù nhân làm ra tiền cho chúng nó thu? Tụi nó lại nói: Nhà ai có tiền kêu người ta gởi cán bộ trại mua giùm đem vô, giá tiền thì không biết nhưng chắc chắn giá cao hơn giá ngoài, phải quen biết thân thiết thì nó mới mua giùm, chớ trại không gắn quạt cho tù nhân. Mai mốt người ta lấy mấy cái quạt này đi thì tụi nó hùn tiền mua cái khác thay vô để đỡ nóng. Còn ti vi cũng là do tù nhân góp tiền lại mua đó, mình không mua thì không có ti vi coi, buồn lắm. Tôi nói cho tụi nó biết là quạt máy, ti vi đó quy định tiêu chuẩn tù nhân được hưởng, tiền mua là ngân sách từ trên cấp xuống, tao không hùn tiền, trách nhiệm chúng nó là phải cung cấp đầy đủ cho tao, nếu không tao sẽ tố cáo ra ngoài. Bọn tù nói nghe tôi nói vậy mới biết, ở đây hồi nào tới giờ cái gì tù nhân cũng phải tự mình bỏ tiền ra mua, ai không có tiền khổ lắm.

Tôi hỏi Ðội 10 lao động làm cái gì thì bọn nó nói là cạo vỏ hột điều. Gặp hột điều Việt Nam còn dễ cạo, làm mau về sớm, chớ hột điều Châu Phi hay Ấn Ðộ vỏ rất cứng, có hôm cạo đến tối mịt vẫn không đủ mức khoán trong ngày.

Sáng hôm sau, năm giờ rưỡi có kẻng đánh báo thức, tất cả cùng thức dậy làm vệ sinh rồi xuống sân tập trung xếp hàng chuẩn bị đi lao động. Riêng tôi không xuống do được thông báo những người mới tới ở lại trại “học nội quy.”

Sau khi tất cả tù nhân cũ đã đi lao động hết rồi, người mới như tôi xuống sân xếp hàng cho bọn cán bộ điểm danh, xong trở về phòng của mình. Tôi gặp Ðặng Minh Quang ở dưới sân, Quang gật đầu chào tôi, tôi cũng gật đầu chào lại Quang. Hắn ta nói:

– Sao chị không giơ tay chào tôi?

– Giơ tay chào là sao? – Tôi hỏi.

Quang bèn làm động tác giơ tay chào kiểu quân đội. Tôi cười, nói:

– Ðây là trại tù, không phải trại lính, tôi cũng không phải lính nên tôi không chào kiểu đó. Cán bộ Quang gật đầu chào tôi thì tôi gật đầu chào lại, vậy thôi.

Ðặng Minh Quang cười cười không nói gì nữa, tôi bỏ đi chỗ khác.

Ở đây ban ngày phòng giam không khóa cửa nên tôi muốn đi đâu thì đi trong khu vực trại giam. Tôi đem mấy bộ đồ sọc trại mới phát chưa có khuy áo xuống phòng tự quản hỏi chị Khanh mượn kim chỉ, kéo để làm lại mấy cái khuy áo. Chị Khanh đưa tôi mượn, nói ngồi đây làm đi, đừng có đem lên phòng giam vì người ta cấm đem kim, kéo vô phòng.

Tôi đang ngồi ở phòng tự quản cắm cúi làm thì Quang lại đi vô, thấy tôi, hắn ta muốn làm oai bèn lên giọng hạch sách:

– Chỗ này là chỗ ngồi may vá đó hả?

Tôi nghe cái giọng của hắn là sôi máu lên rồi. Tôi ngước mặt lên nhìn Ðặng Minh Quang, hỏi:

– Theo ý cán bộ thì tôi phải ngồi đâu để may mấy thứ này?

Chị Khanh vội vàng trả lời:

– Chị Tần mượn kim chỉ làm khuy áo, trong phòng giam không cho đem kim vô nên phải ngồi đây.

Mời độc giả xem Điểm tin buổi sáng Thứ Năm, ngày 23 tháng 3 năm 2017

Khi nói đến thơ, người ta thường nghe nói đến thơ tình, hay thơ tình cảm, mà ít khi nghe nói đến một thể loại thơ khác hẳn thơ tình, khác hẳn thơ tình cảm, đó là thơ trào phúng: trong thể loại này, ngôn ngữ thơ khác hẳn: nếu không cười cợt, không chế nhạo, không chê bai thì còn hơn nữa, có thể nói là biếm nhẽ, nguyền rủa, rất cay độc và nhiều khi thô bạo, có khi rất tục. Hai tiếng trào phúng chỉ có nghĩa bao quát, sau này thơ trào phúng một khi từ báo tuần, từ đặc san lan tràn qua các nhật báo, nó trở thành thơ cay, thơ chua, thơ bới móc nhân thế và thời chính.

Khoảng sau 1954, loại thơ này bắt đầu phát triển với một nhan đề gọi là “Ðàn Ngang Cung,” trên nhật báo Tự Do, với một bút hiệu mới: Thần Ðăng. Thần Ðăng là bút hiệu thơ trào phúng của nhà thơ Ðinh Hùng, rồi tiếp theo là Ðông Phương Sóc, Hà Thượng Nhân. Cùng với thơ trào phúng, một mục tương tự phát triển trong ngành vẽ trên báo chí, là tranh biếm, hay biếm họa. Biếm họa vốn có từ chục năm trước, thời tiền chiến, trên các báo Ngày Nay chẳng hạn, song song với những bài thơ trào phúng của Tú Mỡ, một bút hiệu của nhà thơ Thế Lữ. Nếu cứ từ chữ Tú mà lần ngược lên, dư luận nói rằng Tú Mỡ phát sinh từ Tú Xương, bút hiệu dưới những bài thơ trào phúng của nhà thơ Trần Tế Xương. Thơ Tú Xương, Tú Mỡ khoảng những năm của nửa đầu thế kỷ hai mươi còn rất nhẹ nhàng so với lớp sau cùng tại Miền Nam, trong có Tú Kếu. Tới Tú Kếu, nhà thơ này đặt ra những mục riêng của mình: Thơ Ðen, và Thơ Chém Treo Ngành. Chữ “đen,” chữ “chém” trong đề mục đã lộ ra hàm ý sát phạt rồi. Trong khi chế độ đệ nhất cộng hòa còn đó, Tú Kếu đã làm những vần thơ sau đây:

Vịnh Tượng Bờ Sông
Cha thằng đẽo lố hóa hai bà
Giữa chốn phồn hoa đứng dạng ra!
Một thước gươm trường đeo lủng lẳng
Vài phân tóc cụt uốn xum xoa
Ngực căng núi của trông càng muốn
Ruột rỗng hang hầm thấy ngán đa!
Ví thử tay ta là thợ khéo
Ðúc thêm cái ấy đẹp như hoa!
(Thơ Ðen, Tú Kếu)

Sau đảo chính Tháng Mười Một 1963, báo chí trở thành chợ báo, nhật báo có trên 10 tờ một ngày, nhà thơ trào phúng không bỏ qua chuyện ấy:

Chợ Báo
Báo ơi là báo, báo nhiều ghê!
Chợ báo xem ra cũng ngứa nghề.
Ké bán lăng nhăng tìm mánh khóe
Người coi rối rít lựa tờ thuê.
Nghìn năm một thuở quyền ăn láo
Bốn bận ba phen thế ngủ nhè
Ký giả bây giờ đâm bảnh chọe
Viết nhăng viết cuội chẳng ai chê.
(Thơ Ðen, sau 1963)

Qua bài thơ này người đời sau được biết nhật báo ra nhiều đến nỗi độc giả phải “thuê” để đọc, vì không thể mua hết được cả chục tờ báo trong ngày. Sau 1975, Tú Kếu bị nhà cầm quyền mới đưa ra tòa, bị kết án 18 năm tù. Làm thơ bị tù như thế thật là không thể tưởng tượng. Người thi sĩ ấy đã có một bài thơ cực kỳ tuyệt bút:

Nhân Quyền
Việt Nam quyền con người
Người được quyền đi lại
Quanh quẩn trong vùng thôi
Ra ngoài bị tóm cổ

Việt Nam quyền con người
Người được quyền cư trú
Nơi chỉ định mà thôi
Ra ngoài cũng tóm cổ

Việt Nam quyền con người
Người được quyền phát biểu
Ca tụng đảng mà thôi
Ngoài ra phải tự kiểm

Việt Nam quyền con người
Người được quyền đau khổ
Ðược quyền khóc trước cười
Ðược quyền chui xuống mộ.
(Tú Kếu, sau 1975)

Trong bài bạt in trong tập Thơ Ðen của Tủ Kếu xuất bản năm 1965, tôi đã viết về người bạn mình như sau: “Tú Kếu có cái dáng nhởn nhơ, thơ thẩn, mà cũng có cái điệu sắc mắc, bận rộn. Tôi cho rằng tự trong thâm tâm y, y nghĩ mình là một gã ghê gớm ở đời, nhưng có lúc y thấy chẳng có gì hết, và y vui lâng lâng. Lúc vui y chửi loạn, y tin cuộc đời nhiều người giống mình, đồng tình với mình qua những câu thơ chua, thơ ngọt, thơ cay, thơ đắng, thơ phóng xạ, thơ trồng cây chuối. Nhưng những lúc trở về chính mình, mang mình ra làm người trước mắt, thì y hốt nhiên ỉm lặng, hốt nhiên ôm giấu lấy mối buồn tưởng đã vỡ theo từng câu thơ sáng láng gửi tới mọi người, mà thực sự đã rút về bản thân với mấy vần tâm sự riêng tây:

…Hắn im lặng bởi cho mình bất hạnh.
…Nói năng ngọng nghịu nhiều khi cũng buồn.

Trong những lúc khác, y hớn hở lắm, mà không rõ y hớn hở vì lý do gì. Trong cuộc đời này, của y và của chúng tôi, đương cuộc thì thật tình không có một cái gl đáng để hớn hở cả.”

Tôi quen Tú Kếu vào khoảng năm 1959, khi y còn làm thơ tình đều vận, và sáng sáng đi dạy học trong khu Hòa Hưng. Bấy giờ dường như Kếu còn dạy Anh văn nữa. Ðiều này khiến cho y, sau này làm thơ, mỗi khi nói đến những người bạn dân chủ, thường chêm tiếng Anh vào.

Trong căn phòng Kếu ở, có một cái tủ sách, trong có cuốn Tây Sương Ký, một thứ dâm thư hạng nặng, tôi mượn chậm trả, y đến tận nhà đòi lại, còn hăm dọa không cho mượn sách nào khác nữa. Y quí sách một cách lãng mạn và lý tưởng, giống như mấy anh khóa quí sách thánh-hiền.” (Viên Linh, bài bạt Thơ Ðen, 1965). Bài này để nhớ Tú Kếu mất vào 8 giờ 30 sáng ngày 25 Tháng Tư, 2002.

Mời độc giả xem Điểm tin buổi sáng Thứ Tư, ngày 22 tháng 3 năm 2017