VATICAN City (NV) – Đức Giáo Hoàng Leo XIV hôm Thứ Hai, 25 Tháng Năm, đưa ra lời xin lỗi mang tính lịch sử về vai trò của Tòa Thánh trong việc hợp thức hóa chế độ nô lệ. Đức Giáo Hoàng Leo gọi hồ sơ của Vatican về chế độ nô lệ là “một vết thương trong ký ức Kitô giáo.”
Theo hãng thông tấn AP, sự kiện này đánh dấu lần đầu tiên một Giáo Hoàng công khai xin lỗi không chỉ vì sự tham gia của các Kitô hữu vào buôn bán nô lệ xuyên Đại Tây Dương, mà còn vì vai trò của quyền lực giáo hoàng trong việc hợp thức hóa chính chế độ nô lệ.
“Thật không thể không cảm thấy nỗi đau buồn sâu sắc khi chiêm nghiệm về những nỗi thống khổ và sự tủi nhục to lớn mà biết bao người đã phải gánh chịu, một sự tương phản gay gắt với phẩm giá vô biên của họ, với tư cách là những con người được Chúa yêu thương vô cùng,” Đức Giáo Hoàng Leo đã viết. “Vì lẽ đó, nhân danh Giáo Hội, tôi thành tâm xin được tha thứ.” Theo AP trích dẫn.
Đức Giáo Hoàng thừa nhận rằng các Giáo Hoàng trong quá khứ đã góp phần trao cho các nhà cai trị Châu Âu thẩm quyền tôn giáo để khuất phục và bắt người không theo Kitô giáo làm nô lệ, đồng thời Giáo Hội Công Giáo đã không lên án rõ ràng hệ thống này trong nhiều thế kỷ.
Các tín hữu Công Giáo, nhà hoạt động và học giả người Mỹ gốc Phi từ lâu đã kêu gọi Tòa Thánh chuộc lại vai trò của mình trong nạn buôn người thời thuộc địa, vượt ra ngoài những lời xin lỗi chung chung về sự dính líu của các cá nhân tín hữu.
Vị Giáo Hoàng đầu tiên trong lịch sử sinh ra tại Hoa Kỳ, người có lịch sử gia đình bao gồm cả những người bị nô dịch lẫn những chủ nô, đã đưa ra lời xin lỗi trong thông điệp giáo hoàng đầu tiên của ngài, có tên “Magnifica Humanitas” – tạm dịch là Nhân Cách Cao Quý – được công bố vào Thứ Hai, đúng ngày Lễ Chiến Sĩ Trận Vong của Hoa Kỳ. Đây một văn kiện rộng lớn về phẩm giá con người trong thời đại trí tuệ nhân tạo (AI.)
Các giáo hoàng trước đây từng bày tỏ sự đau buồn về việc các Kitô hữu liên quan đến chế độ nô lệ và những lạm dụng thời thuộc địa. Nhưng lời xin lỗi của Đức Giáo Hoàng Leo XIV đi xa hơn vì trực tiếp đề cập đến lịch sử thể chế của Tòa Thánh.
Vào thế kỷ 15, một số văn kiện giáo hoàng đã trao cho các quân chủ châu Âu quyền chinh phục, thống trị và bắt những người bị gọi là “ngoại đạo” hoặc không theo Kitô giáo làm nô lệ.
Hãng AP lưu ý rằng trước Giáo Hoàng Leo, chưa có giáo hoàng nào công khai thừa nhận và xin lỗi về việc các Giáo Hoàng trước đó đã trao sự chấp thuận rõ ràng cho hành động khuất phục con người như vậy.
Tòa Thánh Vatican luôn khẳng định rằng họ luôn đề cao phẩm giá của mọi con người với tư cách là con của Thiên Chúa. Tuy nhiên, một loạt các chỉ thị được ban hành từ Vatican trong thế kỷ 15 lại cho phép các quân vương Bồ Đào Nha tiến hành chinh phạt châu Phi và châu Mỹ, cũng như bắt làm nô lệ những người không theo đạo Cơ Đốc.
Chẳng hạn, vào năm 1452, Giáo Hoàng Nicholas V đã ban hành sắc dụ Dum Diversas. Sắc dụ này trao cho Quốc Vương Bồ Đào Nha cùng những người kế vị quyền “xâm lược, chinh phạt, giao chiến và khuất phục,” đồng thời chiếm đoạt mọi tài sản, bao gồm cả đất đai, của “người Saracen, người ngoại giáo, cùng các kẻ vô tín và những kẻ thù nghịch với danh Chúa Kitô” ở bất cứ nơi đâu.
Trong thông điệp mới, Đức Giáo Hoàng Leo đặt lời xin lỗi vào một lập luận đạo đức rộng hơn: phẩm giá con người không thể tách rời khỏi lịch sử, lao động, công nghệ, chiến tranh hay quyền lực kinh tế.
Học giả Kellerman đã hoan nghênh lời xin lỗi của Giáo Hoàng Leo, nhưng cho rằng cần phải làm nhiều hơn nữa để tiếp tục thừa nhận và chuộc lỗi về việc Giáo Hội Công Giáo đã hợp thức hóa cũng như mở rộng chế độ nô lệ như thế nào.
Ông chia sẻ với hãng thông tấn AP: “Giáo Hoàng Leo đã củng cố uy tín đạo đức của Giáo Hội thông qua sự thừa nhận và lời xin lỗi ngày hôm nay. Hy vọng rằng một văn kiện trong tương lai sẽ giải thích chi tiết hơn về sự dính líu của Giáo Hội đối với chế độ chiếm hữu nô lệ. Với tư cách là một học giả, tôi có đôi chút băn khoăn về cách dùng từ ngữ, nhưng đây thực sự là một khoảnh khắc vô cùng đáng chú ý.”
Hãng tin Reuters cho biết Đức Giáo Hoàng kêu gọi các “khuôn khổ pháp lý vững chắc, sự giám sát độc lập, người dùng được thông tin đầy đủ và một hệ thống chính trị không từ bỏ trách nhiệm” trong việc quản lý trí tuệ nhân tạo. Ngài cũng cảnh báo rằng các nhà lãnh đạo chính trị phải sẵn sàng làm chậm sự phát triển công nghệ khi công nghệ tiến nhanh hơn phán đoán đạo đức.
Mối liên hệ giữa chế độ nô lệ và công nghệ hiện đại là trọng tâm của văn kiện Nhân Cách Cao Quý này. Đức Giáo Hoàng không chỉ lên án chế độ nô lệ trong lịch sử mà cả những hình thức bóc lột mới trong nền kinh tế số, bao gồm lạm dụng lao động liên quan đến chuỗi cung ứng toàn cầu, hệ thống dữ liệu và hạ tầng trí tuệ nhân tạo.
Hãng thông tấn AP cho biết thông điệp này xem AI là một trong những thách thức đạo đức định hình thời đại, cảnh báo rằng công nghệ phải phục vụ lợi ích chung chứ không phải lợi nhuận, sức mạnh quân sự hay sự kiểm soát của các tập đoàn. (K.L) [kn]
