Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 57
13
Ba ngày, bốn ngày, năm ngày trôi qua: Zorba vẫn biệt tăm.
Ngày thứ sáu, tôi nhận được một lá thư dầy từ Candia gửi về, đúng là một lá thư dông dài huyên thuyên nói chuyện trên trời dưới đất. Thư được viết trên những tờ giấy hồng thơm phức và trong góc tờ giấy có hình một trái tim bị một mũi tên xuyên qua.
Tôi cẩn thận giữ gìn nó và tôi ghi lại một cách trung thành, giữ tất cả những thành ngữ trau chuốt rải rác đây đó trong thư. Tôi chỉ sửa lại những lỗi chính tả đáng yêu, Zorba cầm bút như một cái cuốc, hắn tấn công tờ giấy một cách tàn bạo, vì thế, tờ giấy thủng nhiều lỗ và bắn đầy mực.
Kính thưa ông chủ, nhà tư bản!
“Tôi cầm bút trước hết để hỏi xem sức khỏe của ông có được dồi dào như ý, còn về phần chúng tôi, cảm ơn Thượng Ðế, chúng tôi vẫn được như thường.
“Lâu nay tôi ý thức được rằng tôi không đến thế gian này để trở thành một con ngựa hay một con bò. Chỉ có những con vật mới sống để ăn. Ðể thoát khỏi sự buộc tội trên, ngày đêm tôi tạo ra những công việc. Tôi phó mặc cơm áo hàng ngày cho một tư tưởng, tôi đảo ngược những phương ngôn tục ngữ và nói: ‘Thà làm con cuốc ốm nhom bơi lội trên ao hơn làm một con sẻ tròn quay trong lồng.’
“Nhiều kẻ là những nhà ái quốc và điều đó không nguy hại gì cho họ cả. Tôi không phải là một nhà ái quốc, và sẽ không bao giờ là một nhà ái quốc, dầu điều đó nguy hại cho tôi thế nào mặc lòng. Ða số tin vào Thiên Ðàng và giữ một con lừa cột chắc ở đây. Tôi không có lừa, tôi tự do; tôi không sợ địa ngục, nơi con lừa của tôi phải chết; tôi cũng không hy vọng ở Thiên Ðàng, nơi nó sẽ phè phỡn tọng đầy xa-trục thảo. Tôi không có học thức, tôi không biết diễn tả, như ông hiểu tôi, ông chủ.
“Nhiều kẻ sợ tính cách phù phiếm của sự vật! Tôi đã vượt qua điều đó. Nhiều kẻ suy nghĩ lao lung; tôi không cần suy nghĩ. Tôi không vui vẻ vì điều thiện cũng chẳng bực tức vì điều ác. Nếu tôi nghe nói người Hy Lạp đã lấy Constantinople, điều đó đối với tôi cũng chẳng khác nào người Thổ Nhĩ Kỳ đang chiếm Athenas.
“Nếu căn cứ vào những lời nói nhăng nói cuội của tôi, ông cho rằng tôi đã trở nên hư đốn, xin ông hãy viết cho tôi. Tôi tới những nhà hàng ở Candia mua dây cáp về làm đường sắt treo và tôi đùa cợt.
“Tại sao ông đùa cợt vậy, ông bạn? Người ta hỏi tôi. Nhưng làm sao có thể giải thích cho họ hiểu? Tôi cười bởi vì ngay lúc tôi dang tay ra để thử xem dây thép có tốt không, tôi nghĩ về bản thể con người, tại sao hắn đến trần gian này và hắn dùng để làm gì… không để làm gì hết, theo tôi. Không có gì khác biệt nếu tôi có vợ hay không có vợ, tôi lương thiện hay bất lương, tôi là quan Thổ Nhĩ Kỳ hay một tên phu khuân vác. Chỉ có tôi sống hay chết mới khác biệt mà thôi. Nếu ma quỉ hay Thượng Ðế triệu hồi tôi – ông muốn gì, ông chủ? đối với tôi ma quỉ và Thượng Ðế đều cá mè một lứa – tôi sẽ chết, tôi sẽ trở thành một xác chết hôi thối, tôi sẽ đầu độc mọi người và họ bắt buộc phải vùi tôi dưới ba tấc đất để khỏi chết ngạt.
“Nhân đây, tôi sắp hỏi ông một điều làm tôi sợ hãi – điều duy nhất – và nó không cho tôi an nghỉ ngày đêm: tôi sợ tuổi già, ông chủ. Cầu trời tránh cho chúng ta khỏi điều đó! Chết chóc không có nghĩa gì hết, chỉ phào! Một tiếng và ngọn nến tắt là xong. Nhưng tuổi già là một điều ô nhục.
“Tôi coi như một điều vô cùng nhục nhã khi phải thú nhận rằng mình già, và tôi cố gắng hết sức để người không biết rằng mình già: tôi nhẩy nhót, khiêu vũ, thận tôi đau xóc, nhưng tôi vẫn nhẩy. Tôi nhậu, tôi choáng váng, trời đất quay cuồng nhưng tôi không chịu ngồi xuống, và tôi làm như không hề hấn gì. Tôi vã mồ hôi, tôi nhào xuống biển, tôi cảm lạnh, tôi muốn ho gu! Gu! Cho thoải mái, nhưng tôi xấu hổ, ông chủ, tôi dằn cơn ho. Có bao giờ ông nghe thấy tôi ho không? Không bao giờ! Và không phải chỉ khi có mặt người khác, như người ta nghĩ, mà cả khi chỉ có một mình tôi nữa, tôi cũng không ho. Tôi xấu hổ trước Zorba, ông chủ, tôi xấu hổ trước hắn!
“Một hôm, trên núi Athos – bởi tôi cũng có lên đó nữa, và tôi thà chặt bàn tay phải còn khỏe hơn! – tôi gặp một tu sĩ, Cha Lavrentio, sinh quán ở Chios. Thật là một kẻ đáng thương, lão tưởng đó là một quỉ trong lão và lão đặt tên nó là Hodja. ‘Hodja muốn ăn thịt ngày Thứ Sáu thiêng liêng! Cha Lavrentio đáng thương vừa rống lên vừa đập đầu xuống thềm nhà thờ. Hodja muốn ngủ với một người đàn bà, Hodja muốn giết tu viện trưởng. Ðó là Hodja, chứ không phải tôi!’ Và lão đập đầu trên tảng đá.
“Tôi cũng vậy, ông chủ, tôi cũng có một con quỉ trong tôi và tôi gọi nó là Zorba. Tên Zorba bên trong không muốn già chút nào, và hắn không già, sẽ mãi mãi không già. Hắn là một ông ngáo ộp, tóc đen như mun, có ba mươi hai số (số: 32) răng, và một con mắt nhỏ đỏ đòng đọc sau tai. Nhưng tên Zorba bên ngoài, gã vô phước đó, hơi già đi và có vài sợi tóc bạc. Hắn teo lại và nhăn nheo, răng hắn rụng và cái tai voi của hắn đầy lông trắng của tuổi già, những cái lông dài!”
