Alexis Zorba con người chịu chơi
Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.
Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.
Nguyễn Hữu Hiệu
Kỳ 60
“Ðể nói vắn tắt và khỏi làm rườm tay ông, chương trình này vẫn tiến hành đều. Nhưng ông đừng lo, ông chủ, tôi vẫn để ý chăm lo công việc của chúng ta. Thỉnh thoảng tôi ngó qua các cửa hàng. Tôi sẽ mua dây cáp và tất cả những vật dụng cần thiết, ông hãy an tâm. Sớm hơn một ngày hay chậm hơn một tuần, ngay cả một tháng đi nữa thì cũng có gì quan trọng đâu? Như người ta nói, con mèo trong lúc vội vàng, đẻ con không què thì thọt. Vậy chúng ta đừng hối hả. Vì lợi ích của ông, tôi chờ cho tai tôi thính, tinh thần tôi tỉnh táo để khỏi bị lường gạt. Dây cáp phải là thứ tốt nhất nếu không chúng ta mất nghiệp. Vậy hãy kiên nhẫn một chút, ông chủ, và hãy tin cậy nơi tôi.”
“Nhất là ông đừng lo cho sức khỏe của tôi. Những cuộc phiêu lưu rất có ích cho tôi. Trong vòng vài ngày tôi đã trở thành một thanh niên đôi mươi trở lại. Tôi khỏe đến nỗi tôi sắp mọc lại răng, thận tôi hơi bị đau, nhưng bây giờ tôi khỏe như vâm. Mỗi buổi sáng soi gương, tôi ngạc nhiên sao tóc mình chưa đen bóng trở lại như giầy đánh xi từ đêm qua.”
“Nhưng có thể ông sẽ tự hỏi tại sao tôi lại viết cho ông tất cả những điều đó. Bởi vì đối với tôi ông gần như một vị linh mục nghe xưng tội và tôi không xấu hổ khi thú nhận với ông tất cả tội lỗi của tôi. Ông có biết tại sao không? Theo tôi biết, tôi làm việc phải hay trái, ông đều coi như không. Ông cũng có một miếng bọt biển thấm nước, như Thượng Ðế chí tôn, và pháp! Phốp! Thiện ác tốt xấu bị xóa hết. Ðó là điều khiến tôi có can đảm nói với ông hết. Bởi thế, ông nghe đây!”
“Ðầu óc tôi đảo điên và tôi sắp hoàn toàn mất trí. Vậy xin ông cầm bút viết cho mấy chữ ngay sau khi nhận được lá thư này. Tôi sẽ tiếp tục ngồi trên dầu sôi lửa bỏng cho đến khi nhận được thư trả lời của ông. Tôi nghĩ rằng từ bao năm nay tên tuổi tôi đã bị xóa trong cuốn sổ của Thượng Ðế. Trong sổ của ma quỉ cũng vậy. Chỉ có trong cuốn sổ của ông, tôi nghĩ là còn ghi tên tôi, bởi vậy tôi không còn ai ngoài các hạ để giải bầy; vậy xin lắng nghe điều tôi sắp thố lộ. Và đây là câu chuyện xẩy ra:
Hôm qua, có một cuộc lễ trong một thôn làng gần Candia, ma quỉ bắt tôi nếu tôi biết ngày lễ ông thánh nào! Lola – a! Quả thật tôi đã quên chưa giới thiệu nàng với ông: Tên nàng là Lola – nàng bảo tôi:
‘Ông Nội ơi!’ (Nàng lại gọi tôi là ông nội, nhưng bây giờ đó là một cái tên âu yếm, ông chủ). ‘Ông Nội ơi, em muốn đi xem lễ!’
‘Vậy thì đi đi, Bà Nội, đi đi,’ tôi bảo nàng.
‘Nhưng em muốn đi với anh cơ.’
‘Anh không đi đâu. Anh không ưa thần thánh. Vả lại anh còn có công chuyện. Em đi một mình đi.’
‘Thôi, nếu thế em cũng không đi nữa.’
Tôi trợn mắt ngó nàng:
‘Em không đi nữa à? Tại sao vậy? Em không thích đi sao?’
‘Nếu anh đi với em, em sẽ đi. Nếu anh không đi, em cũng không đi.’
‘Sao vậy? Em không phải là một người tự do sao?’
‘Hông!’
Tôi tưởng tôi nghe nhầm.
‘Em không muốn tự do à?’ Tôi kêu lên.
‘Không, em không muốn tự do! Em không muốn tự do!’
‘Ông chủ, tôi đang viết cho ông trong phòng Lola, trên giấy của Lola; vì Thượng Ðế, xin ông hãy lắng nghe. Tôi nghĩ rằng chỉ có kẻ muốn tự do mới là người thôi. Ðàn bà không muốn tự do. Vậy, đàn bà có phải là người không?’
Xin ông làm ơn trả lời tôi ngay. Hôn ông, ông chủ tốt nhất của tôi.”
Tôi Alexis Zorba
Khi tôi đọc xong thư của Zorba, tôi bối rối một lát. Tôi không biết mình nên giận, nên cười hay nên thán phục con người sơ khai đã đập vỡ cái vỏ của cuộc đời – luận lý, luân lý, tính lương thiện – này và đạt tới cái cốt tủy. Tất cả những đức tính nhỏ bé, rất ít dụng đều thiếu ở nơi hắn. Hắn chỉ có một đức tính bất tiện, khó khăn và nguy hiểm không ngừng thôi thúc hắn và lôi cuốn hắn một cách không cưỡng chế được về những giới hạn cùng cực, về vực thẳm.
Khi viết, người lao công này bóp vỡ những cây bút trong cơn hung hăng bất nhẫn. Tựa những người đầu tiên trút lớp da khỉ, hay như những đại triết gia, hắn bị chế ngự bởi những vấn đề căn bản của nhân loại. Hắn sống những vấn đề ấy như những nhu cầu cấp thiết tối sơ. Giống như đứa trẻ, hắn nhìn vạn vật lần thứ nhứt. Hắn không ngừng sửng sốt và kinh ngạc. Tất cả đối với hắn đều kỳ diệu, và mỗi buổi mai khi mở mắt và nhìn cây cối, biển đá, chim, hắn đều thảng thốt kinh dị.
“Phép lạ nào đây? Hắn la lên. Những sự huyền bí gọi là cây, biển, đá, chim là gì?”
