Nam Dao
Xuống chiếu cầu hiền và khuyến học là do đám đại thần thúc ép. Nguyên Long ngày ngày vui chơi với bọn hoạn quan, lắm khi quên cả việc triều ngự.
Các vị đại thần cố mệnh cùng nhau tâu lên tiếng cử bọn văn thần sáu người là hành khiển Nguyễn Trãi, trung thư thị lang Trình Thuấn Du… thay phiên nhau đi theo hầu kinh diên. Vua sai hoạn Đinh Phúc trả lại tờ tâu không nhận. Sát tức giận không vào chầu. Ngôn quan Thiên Tước dâng sớ:
“Bậc sinh trị không ai bằng Nghiêu, Thuấn mà còn dùng Quân Trù, Thành Chiêu làm thầy. Đại Tư Đồ Lê Sát chọn nho thần vào hầu là có ý muốn bệ hạ được như vua Nghiêu vua Thuấn, sao bệ hạ coi nhẹ tông miếu xã tắc, không thấy lòng trung thành của họ, để họ lo buồn mà không vào chầu? Xin bệ hạ tưởng đến sự ký thác của tiên đế, thì thiên hạ được đội phúc mà bệ hạ được hưởng lộc thọ của bậc đại hiếu.”
Long đọc, cố nín cười, phán:
– Trẫm hiểu! Khanh thưa với đại tư đồ rằng đạo trị nước hiện nay nằm trong tay tể tướng chứ không phải trong tay trẫm. Trẫm cứ nhìn Tể tướng mà học chứ còn học ở đâu nữa cho xa…
Nhưng hành sử như thế không phải không làm cho Nguyên Long băn khoăn. Nhân một ngày bãi chầu, thình lình Vua cùng bọn hoạn quan bất ngờ xa giá đến tư dinh Nguyễn Trãi. Khi đã an vị theo đúng nghi thức vua tôi, Long buột miệng:
– Phu nhân đâu?
– Tâu trình bệ hạ, nội nhân hiện vắng mặt…
Mím môi, Long nhìn ra góc thư phòng, nơi có đặt chiếc gương xưa đã vỡ thành trăm mảnh. Thuở đó, Long hậm hực nhìn bóng mình, kêu bắt làm vua, phải làm vua, vua đâu có là Nguyên Long, một Nguyên Long không thương tích tật nguyền như cái bóng trong mảnh gương vỡ. Hình ảnh Lộ lại thấp thoáng đâu đó, mỏng mảnh như sợi nắng cuối ngày yếu ớt hắt qua bức sáo treo cửa.
Long nghiêm giọng, chậm rãi:
– Thầy biết, đại thần dâng sớ tiến cử thầy vào hầu kinh diên, nhưng trẫm không nhận. Vì nay, trẫm định trao cho thầy việc soạn lễ nhạc cho cung đình. Về chuyện kinh diên, trẫm mong phu nhân nhận lời vào hoàng cung, thầy nghĩ sao?
Trãi thót bụng. Chuyện hầu kinh diên sở dĩ đã cử đến sáu người vì thật mà nói chẳng ai tin ai. Cả Sát lẫn Ngân đều không muốn có một người ảnh hưởng thiếu đế, sau sợ sẽ khó xử. Hắng giọng, Trãi rập đầu, tâu:
– Tạ ơn bệ hạ đã đoái đến đám hạ thần. Về việc kinh diên, điều đó hệ trọng và không thể không có ý của trăm quan. Chuyện soạn lễ nhạc, tất nhiên hạ thần đâu dám không hết sức mình…
Nguyên Long chép miệng, tay nắm lấy chiếc đai lưng bóp chặt. Trãi im lặng, lòng nhủ lòng, cách gì thì cũng phải tránh việc Lộ vào hoàng cung. Khi đó, dù muốn hay không Trãi cũng bị vướng vào cái màng nhện của quyền lực nhất thời. Và hẳn việc đặt nền xây móng cho thời văn trị sẽ muôn vàn khó khăn với bọn đâm bị thóc chọc bị gạo đầy rẫy chốn cửa quyền. Long cắn môi, bất ngờ lảng chuyện kinh diên, hỏi:
– Chuyện lễ nhạc, bắt đầu làm gì?
Trãi thở ra nhẹ nhõm, tâu:
– Đời loạn dùng võ, thời bình chuộng văn. Kể ra, nay đúng là lúc nên làm lễ nhạc. Song không gốc thì không vững, không có văn thì không lưu hành. Hòa bình là gốc của nhạc, thanh âm là văn của nhạc. Xin bệ hạ yêu nuôi muôn dân, để chốn xóm thôn không còn tiếng oán hận buồn than, như thế mới không mất cái gốc của nhạc. Bắt đầu, là thế…
Long nhìn lên trần, gật gù, giọng mai mỉa:
– Trẫm hiểu. Trừ Nghiêu, Thuấn, bậc Đế vương cổ lai mấy ai làm được thế?
– …
Đợi không thấy Trãi trả lời, Long tiếp:
– Ở nước ta, xưa nay có anh quân không?
Nhìn Trãi vẫn bối rối im lặng, Nguyên Long lắc đầu đứng dậy.
