Trần Doãn Nho
Về lãnh vực biên khảo, nghiên cứu và phê bình văn học, ngoài những cây bút kỳ cựu của Văn Học Miền Nam trước 1975 như Võ Phiến, Nguyễn Văn Sâm, Đặng Tiến,… văn học hải ngoại đã sản sinh ra những khuôn mặt mới. Do được tiếp cận với văn học thế giới, những tác phẩm nghiên cứu văn học của họ là một đóng góp lớn cho nền văn học nghệ thuật Việt Nam, giúp soi chiếu văn chương Việt Nam, cũ cũng như mới, trong nước cũng như hải ngoại, dưới những góc nhìn mới mẻ, tân tiến. So với giới sáng tác, số lượng những cây bút biên khảo không nhiều. Nhưng do khả năng thu gom, chọn lọc, sắp xếp, phân tích và đánh giá, những cây bút biên khảo này đã góp tay biến những mảnh vụn văn chương lưu lạc khắp thế giới thành một thực thể. Đó là nền văn học hải ngoại.
Xin điểm qua vài nét điển hình của một số tác giả mà tôi có dịp đọc cũng như sử dụng tài liệu của họ trong các bài viết của mình trong thời gian qua.
Nguyễn Hưng Quốc
Hiện ở Úc. Uyên bác, tài hoa, rành rọt các lý thuyết văn học hiện đại, anh áp dụng chúng một cách đầy sáng tạo khi phân tích văn học và văn chương Việt Nam, cung cấp cho độc giả và các nhà văn nhà thơ một kho lý luận văn học, tạo ra một văn phong phê bình văn chương rất đặc trưng, hiếm ai có được. Anh là người đầu tiên đã nhiệt tình và kỹ lưỡng giới thiệu xu hướng sáng tác hậu hiện đại với tác giả và độc giả Việt Nam, tạo nên một biến chuyển tích cực trong sáng tác cũng như phê bình, đưa đến một không khí văn chương mới mẻ, sôi động. Khi chủ nghĩa hậu hiện đại không còn ăn khách nữa, anh dứt khoát chọn sự dừng lại. “Bây giờ dù vẫn có một số người tiếp tục sáng tác theo phong cách hậu hiện đại nhưng, thứ nhất, nó không còn là một khám phá mới mẻ nữa; thứ hai, nó không còn là một phong trào, cả trong sáng tác lẫn trong học thuật.”
Thụy Khuê
Là một nhà nghiên cứu và phê bình chuyên sâu về nhiều lãnh vực khác nhau, chị rất cần mẫn và chuyên nghiệp trong sưu tầm tài liệu, sâu sắc và tinh tế khi phân tích các tác phẩm văn học nghệ thuật. Đặc biệt, chị lý giải chúng, không phải bằng cách dựa vào những lý thuyết tiền chế, mà bằng cảm nhận riêng từ nhiều góc độ khác nhau của một người thưởng thức. Hàng nhiều chục tác giả và tác phẩm của họ, hoặc văn chương, hoặc âm nhạc, hoặc hội họa, dưới cái nhìn cận nhân tình mà sắc bén của chị, đều trở nên khác lạ, toát ra những ý nghĩa ẩn khuất chứa đựng trong nội dung (mà tôi đoán) đôi khi nằm ngoài ý định của chính người sáng tác.
Đinh Từ Bích Thúy
Đinh Từ Bích Thúy thuộc thế hệ “một rưỡi” (1.5), rời đất nước vào lúc 13 tuổi, theo học và tốt nghiệp cử nhân danh dự song khoa văn chương Anh-Pháp và tiến sĩ Luật. Nhờ thế, chị nắm vững cả tiếng mẹ đẻ lẫn ngoại ngữ (Anh và Pháp), chịu và thấm nhuần ảnh hưởng của cả ba nền văn hóa liên hệ. Chị đọc, dịch, hiểu sâu và nhận định về nhiều tác giả Việt, Mỹ, Pháp và tác phẩm của họ: từ Bình Nguyên Lộc, Nguyễn Đức Sơn, Võ Phiến, Nhã Ca đến Trương Vũ, Lưu Diệu Vân, Lan Cao, từ Salman Rushdie đến Herman Melville, James Joyce, Rimbaud… Chị luôn phân tích, lý giải tác phẩm văn chương qua hai góc nhìn song song từ hai nền văn hóa. Đọc “Nàng Phù Thủy Thành Florence” của Salman Rushdie, chị nhắc đến chuyện cổ tích Mỵ Châu-Trọng Thủy; đọc Cung Tích Biền, chị nhắc đến Moby Dick của Herman Melville; hay đọc Nguyễn Đức Sơn, chị nhắc đến Rimbaud, đọc (và dịch thơ) “Khúc Hát Gia Trung: Thơ Hồi Niệm của Một Tội Đồ” của Nguyễn Sỹ Tế, chị nhắc đến Erza Pound, vân vân. Tôi thích những tựa đề rất Việt Nam khi viết tiểu luận về mấy nhà văn Việt Nam: “Nhã Ca – một huy hoàng trên cỏ mướt” (đọc Nhã Ca), “Sen và bão: một cân bằng mong manh” (đọc Lan Cao), “Ai vượt cạn, ai trầm mình giữa xa là lạ” (đọc Đặng Thơ Thơ)…
Bùi Vĩnh Phúc
Là một người lâu năm “ăn nằm” với các lý thuyết phê bình văn học mới của Tây phương, anh sử dụng chúng như là một trong nhiều phương tiện – chứ không phải là phương tiện duy nhất, khi khảo sát các tác phẩm văn chương. Dấu vết của chúng có thể tìm thấy trong nhiều lập luận, nhưng xem ra, anh không để chúng chi phối hướng đi đã chọn của mình. Chính vì thế, rất nhiều nơi trong toàn bộ tác phẩm, hơi văn anh toát lên nét mềm mại, uyển chuyển khiến người đọc có cảm giác như đang “thưởng thức” văn chương hơn là “căng óc” suy nghĩ chuyện đúng, sai, hay, dở.…
Hoàng Ngọc-Tuấn
Tuy không chuyên về văn chương (anh là một nhạc sĩ), nhưng các bài biên khảo về văn chương của anh rất đặc sắc, vừa hàn lâm, chuyên môn, chặt chẽ trong lý luận lại vừa phóng túng trong văn phong, chính xác trong tài liệu, quyết liệt thúc đẩy sự đổi mới trong nhận thức và sáng tác văn học nghệ thuật, không chỉ bằng lý thuyết hàn lâm, mà bằng cả thực tiễn. Tác phẩm duy nhất về văn học của anh, “Văn Học Hiện Đại và Hậu Hiện Đại qua thực tiễn sáng tác và góc nhìn lý thuyết” là một tài liệu văn học quý, đoạt giải Văn Học của “Hội Quốc Tế Y Sĩ Việt Nam Tự Do.”
Nguyễn Vy Khanh
Anh là một nhà biên khảo chuyên nghiệp và kỹ lưỡng, chính xác. Được đào tạo trong một môi trường nghiên cứu, sưu khảo chuyên nghiệp, Nguyễn Vy Khanh luôn luôn trưng dẫn tài liệu về tác giả và tác phẩm, dù là khi phân chia các giai đoạn văn học hay bàn về các đặc tính cũng như nhận định về văn học. Bàn đến đâu, anh cung cấp ngay những tài liệu ngắn gọn về tác giả, tác phẩm đến đó. Không những thế, trong nhiều trường hợp, anh còn trích dẫn văn, thơ hay những sự kiện nổi bật liên hệ đến tác giả hay tác phẩm đề cập. Các tài liệu biên khảo của anh khách quan, đáng tin cậy trong công việc nghiên cứu văn học.
Ngu Yên
Anh là một người đa tài, vừa sáng tác văn, thơ lại vừa viết biên khảo và dịch thuật. Anh giới thiệu và cập nhật các trào lưu văn học phương Tây về nhiều thể loại: thơ, truyện, âm nhạc, kịch, vừa lý thuyết vừa thực hành. Các biên khảo văn chương của anh không những giúp cho những cây bút mới bước chân vào lãnh vực phê bình và sáng tác mà còn giúp cho những cây bút đã thành danh cải tiến kỹ thuật sáng tác của mình. Đặc điểm của Ngu Yên: lý luận không “quy lụy tính hàn lâm” (theo cách nói của Ngu Yên), nhưng lại mang tính hàn lâm. Nói cho đúng, anh cố gắng bình-thường-hóa tính hàn lâm, tránh sử dụng nhiều thuật ngữ chuyên môn, nhằm biến những khái niệm khó hiểu thành những điều dễ hiểu. Làm việc liên tục với tâm nguyện cung cấp kiến thức miễn phí cho những người yêu thích văn chương và cho các thế hệ sau.
Khế Iêm
Vừa làm thơ, vừa nghiên cứu cách làm thơ, rồi lại vừa thực hành nó bằng cách sáng tác những bài thơ mới, anh trở thành một nhà nghiên cứu lâu bền, kiên định và đầy cống hiến về tính cách kỳ diệu của thế giới chữ nghĩa xuyên qua vần và nhịp điệu. Anh còn là người lập thuyết, tạo ra thơ Tân Hình Thức, nguồn cảm hứng cho nhiều sáng tác mới ở trong cũng như ngoài nước. Dù thể thơ mới này còn gây nhiều tranh cãi trong giới học thuật (về lý thuyết cũng như thực hành), nhưng không thể không thừa nhận lòng đam mê cũng như kiến thức của anh về nghệ thuật sử dụng loại ngôn ngữ đặc biệt này. [hp]
