Nguyễn-Xuân Nghĩa
Trung Quốc và Hoa Kỳ đang ở giữa một chu kỳ điều chỉnh và sẽ gặp nhau khi kẻ đi xuống, người đi lên.
Một cuộc gặp gỡ nháng lửa.
Sau 10 ngày đọc diễn văn và vỗ tay, Quốc Hội Trung Quốc của khóa 12, nhóm họp từ Thứ Ba mùng năm, sẽ trao ấn tín cho thế hệ lãnh đạo thứ năm, đã được đại hội đảng khóa 18 đưa lên từ Tháng Mười Một năm ngoái. Trong khi ấy lãnh đạo Hoa Kỳ tiếp tục trò chơi bi hài về ngân sách, với sự dọa nạt về 85 tỷ Mỹ sẽ tự động bị cắt suốt năm nay, một ngân khoản “vĩ đại”, tương đương với số tiền được Ngân Hàng Trung Ương bơm ra mỗi tháng. Ðó là thời sự hàng ngày.
Nhìn trong viễn cảnh dài và tập trung vào khía cạnh kinh tế, người ta thấy là toàn cầu, và riêng hai nền kinh tế dẫn đầu thế giới, đang phải tái lập một thế quân bình mới. Vì kinh tế cũng là chính trị, tiến trình điều chỉnh và chuyển hướng đó của Hoa Kỳ và Trung Quốc sẽ báo hiệu nhiều thay đổi, thậm chí đột biến. Trong khuôn khổ một bài viết chừng 1,500 chữ, ta sẽ tìm hiểu về hiện tượng này, để thấy ra bài toán của lãnh đạo hai nước.
Mọi sự đã tích lũy từ 30 năm và chỉ đi đến ngã rẽ từ năm năm qua để sẽ dẫn đến hướng khác…
Hoa Kỳ có nền kinh tế tự do và rộng mở nhất địa cầu với ưu điểm là lấy sức tiêu thụ làm chính – và nhược điểm như mặt bên kia của đồng bạc là tiết kiệm suy giảm. Hậu quả của hai mặt âm dương đó là mắc nợ ngập đầu nên đến hồi trả nợ. Bên kia địa cầu, hay quầy hàng, là tình trạng tiêu thụ kém mà tiết kiệm cao của các nước đang phát triển. Ðó là ấn bản kinh tế của truyện ngụ ngôn con ve sầu và con kiến, với ba hậu quả.
Thứ nhất là các nước này xuất cảng vào Mỹ, thu tiền về thì cho Mỹ vay để tiếp tục mua hàng của họ. Thứ hai là Hoa Kỳ duy trì lãi suất thấp nhờ thanh khoản cao từ ngoài đẩy vào nên thổi sinh khí cho thị trường cổ phiếu và gia cư, khiến người người đều thấy giàu hơn trước nên càng tiêu thụ mạnh. Thứ ba là khi hữu sự vì chiến tranh thì lại đi vay để tài trợ chiến phí. Thất quân bình phi lý ấy đã nghiêng rồi đổ từ năm 2008 khiến chính quyền lại tăng chi để bù vào số giảm chi của người dân nên càng mắc nợ và cãi cọ lung tung.
Thật ra, năm năm qua, Hoa Kỳ đi vào tiến trình điều chỉnh rất nhọc nhằn. Giảm tầm can thiệp quân sự, dựng lại sức tiết kiệm của doanh nghiệp và tư nhân, và giảm chi ngân sách – dù chính quyền Obama không muốn. Nhưng chuyện thu vén ấy lại gây vấn đề cho bên kia quầy hàng.
Bên kia quầy hàng có Trung Quốc.
Kinh tế Trung Quốc lấy đầu tư, chứ không phải tiêu thụ, làm lực đẩy, nuôi bằng tín dụng do sức tiết kiệm rất cao của người dân được các ngân hàng của nhà nước hút vào và bơm ra. Mà bơm cho các dự án cũng do nhà nước thực hiện, chủ yếu là đầu tư vào loại tư bản cố định với sự khích lệ của đất đai, “thuộc quyền sở hữu của toàn dân, nhưng do nhà nước thống nhất quản lý”! Ðảng cộng sản đang làm cuộc cải cách ruộng đất ngược, với hậu quả là tập trung tài sản vào tay một thiểu số là đảng viên cán bộ và thân tộc. Thần dân là con sâu cái kiến ở dưới thì hì hục lao động và xuất cảng bất kể lời lỗ. Lời là nhà nước với số dự trữ ngoại tệ rất cao, lỗ là các doanh nghiệp có mức doanh lợi cực thấp nhưng tạo thành tích là đem lại công ăn việc làm cho dân chúng.
Tình trạng thất quân bình ấy không thể kéo dài. Kinh tế Trung Quốc “không ổn định, không cân đối, không phối hợp và không bền vững” như các cấp lãnh đạo đã xác nhận từ lâu. Nhưng họ cải sửa không kịp, lại còn tái tục mô hình tăng trưởng ảo từ cuối năm 2008, khi kinh tế toàn cầu đi vào bước lật. Ðó là lại tăng chi 586 tỷ (Mỹ kim) rồi bơm thêm khoảng bốn ngàn tỷ tín dụng, lấy đó làm thành tích tăng trưởng và quả nhiên là qua mặt Nhật Bản vào năm 2010, với một núi nợ vĩ đại.
Tức là 10 năm sau khi Hoa Kỳ thổi lên trái bóng đầu tư vừa bị bể, đến lượt Trung Quốc cũng lại vay tiền thổi bóng.
Tổng kết lại, Trung Quốc đã trì hoãn việc cải cách được trung ương khởi xướng từ năm 2007 và trong năm năm liền còn châm thêm liều thuốc đổ bệnh để đạt mức tăng trưởng biểu kiến mà thiếu thực chất. Trong khi Hoa Kỳ công khai dằn vặt nhau và cuối cùng thì cũng đành uống liều thuốc đắng để lên khỏi đáy vực thì Trung Quốc lại chậm rãi lao xuống hố. Và vì là một hố rất sâu nên phải vài năm mới đụng đáy!
Giới nghiên cứu và suy diễn kinh tế lạc quan – trường phái này có thật! – vẫn cho Trung Quốc là ngoại lệ. Ba chục năm trước, họ cũng từng nói đến ngoại lệ Nhật Bản khi tư bản Nhật lừng lững đi vào làm chủ nhiều cơ sở tại Hoa Kỳ. Rồi suy sụp mất hai chục năm. Nhưng Nhật là một xứ dân chủ, trường vốn và có dân trí cao nên khủng hoảng kinh tế không dẫn tới khủng hoảng chính trị hay… cách mạng. Trung Quốc thì khác vì không có dân chủ mà cũng chẳng có thể chế liên bang để điều tiết việc phân phối tài nguyên giữa trung ương với các đảng bộ địa phương.
Một vụ vỡ nợ của hệ thống ngân hàng và mất ngàn công ty đầu tư “tư nhân” do các đảng bộ địa phương lập ra để vay tiền ngân hàng sẽ là một chấn động chính trị.
Người ta có thể tranh luận về kịch bản “điều chỉnh” của Trung Quốc là hạ cánh tan tành hay hạ cánh nhẹ nhàng. Nhưng chuyện hạ cánh đã bắt đầu và tốc độ tăng trưởng rồng cọp của mấy thập niên qua chỉ là chuyện đã qua. Giải pháp lý tưởng trên lý thuyết là phải tìm đà tăng trưởng thấp hơn với phẩm chất cao hơn, nhờ sức tiêu thụ của thị trường nội địa.
Ðến nay, sức tiêu thụ này vẫn chỉ ở mức 34-37% của tổng sản lượng so với tỷ trọng quân bình hơn của các nước Ðông Á là 50-55% và so với tỷ trọng quá lớn là 72% của Hoa Kỳ trước khi gẫy đổ. Khi tiêu thụ của tư nhân gia tăng, phần đóng góp – và trưng thu – của khu vực nhà nước sẽ giảm và đấy là kịch bản lý tưởng cho người dân Trung Quốc lẫn kinh tế toàn cầu. Nhưng là cơn ác mộng của các đại gia và đảng viên cán bộ.
Ðấy cũng là bài toán nan giải cho thế hệ lãnh đạo thứ năm đang chuẩn bị ấn tín…
Khi cả thế giới bị đẩy vào một chuyển động lớn lao như vậy, tất nhiên là ai cũng nghĩ đến sự lợi hại cho mình. Mình đây là từng hộ gia đình, doanh nghiệp, địa phương hay từng quốc gia….
Chế độ dân chủ ồn ào, tèm lem và thường xuyên bất ổn có ưu điểm lớn là công khai hóa cuộc tranh luận về lợi hại của ai cho ai. Nhờ đó người ta dễ tìm ra giải pháp dung hòa giữa công và tư, chung và riêng. Chế độ độc tài thì có sự ổn định của nhà tù cho tới ngày xảy ra hiện tượng phá tù nổi loạn, hay cách mạng, là kịch bản kinh hoàng cho Trung Quốc huy hoàng.
Lãnh đạo xứ này sẽ lại đánh lạc hướng bằng một cuộc đấu tranh khác. Ðòn phép quân sự là một phần của hướng này. Trong kinh tế, tranh chấp hối đoái và ngoại thương sẽ là một diện khác. Khi Hoa Kỳ ngoi lên và Trung Quốc tuột xuống, cuộc gặp gỡ sẽ tóe lửa: Xin Hà Nội cài dây lưng an toàn dưới một núi nợ cũng đang sụp lên đầu…
