Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 52

Tôi nhìn Zorba dưới ánh trăng và thán phục thái độ gan dạ và đơn giản hắn thích nghi với thế giới xung quanh, cách thân thể và tâm hồn hắn hợp thành một toàn thể hòa điệu, và tất cả mọi sự, đàn bà, bánh, nước thịt, giấc ngủ, kết hợp một cách hân hoan với xác thịt hắn và trở thành Zorba. Chưa bao giờ có một cuộc giao hảo thân thiện đến thế giữa một người và vũ trụ.

Vầng trăng lúc này sắp lụn tàn, tròn và xanh xao. Một vẻ dịu dàng khôn tả bao trùm mặt biển.

Zorba liệng mẩu thuốc lá, vươn tay lấy cái giỏ, lấy ra dây, cuộn chỉ, mấy mảnh gỗ nhỏ, thắp ngọn đèn dầu và lại bắt đầu thí nghiệm đường sắt treo. Cúi mình trên món đồ chơi nguyên sơ, chìm đắm trong những con toán chắc hẳn phải khó khăn lắm, vì hắn luôn luôn gãi đầu một cách điên cuồng và chửi thề.

Ðột nhiên, hắn chán ngấy. Hắn đá đường sắt treo và nó sụp đổ trên mặt đất.

12

Giấc ngủ xâm chiếm tôi. khi tôi thức dậy, Zorba đã đi rồi. Trời lạnh, tôi không muốn bước xuống giường chút nào. Tôi với tay lấy một cuốn sách tôi thích và đã mang theo để trên kệ sách đầu giường: tập thơ Mallarmé. Tôi đọc chậm rãi và ngẫu nhiên. Tôi gấp sách lại, lại mở ra và cuối cùng ném xuống. Lần đầu tiên trong đời tôi, tất cả những thứ đó dường như thiếu máu, vô vị, vô hương và không có chất người. Những chữ xanh xao trống rỗng, treo trong khoảng không. Một thứ nước cất hoàn toàn tinh khiết, không có vi trùng, nhưng cũng không có dưỡng chất. Vô sinh.

Cũng như trong những tôn giáo đã mất những hơi thở sáng tạo buổi đầu, thần thánh chỉ còn là những thi tứ hay những vật trang trí tô điểm cho nỗi cô độc của con người và tường vách, thứ thi ca này cũng vậy. Hứng khởi mãnh liệt của tâm hồn chất chứa đất đai và hạt giống đã trở thành một trò chơi trí thức hoàn toàn, một kiến trúc hư không, bác học và phức tạp.

Tôi lại giở cuốn thơ ra và bắt đầu đọc. Tại sao những bài thơ này đã đầu độc tôi trong bấy nhiêu năm? Thi ca thuần túy! Cuộc đời trở thành một trò chơi sáng suốt, trong trẻo, không vấy một giọt máu. Môi trường nhân loại nặng trĩu dục vọng, vẩn đục, bất tịnh – nó được cấu tạo bởi tình yêu, xác thịt, tiếng kêu gào tuyệt vọng. Hãy để nó thăng hoa thành ý tưởng trừu tượng và, trong cái nồi nấu của tinh thần, bằng nhiều quá trình của khoa luyện kim, hãy để nó bị lọc mất tính cách vật chất và bốc hơi!

Tất cả những thứ này ngày xưa đã mê hoặc tôi bao nhiêu, sáng hôm nay chỉ còn là những trò leo dây múa rối tinh thần và xảo thuật lừa bịp khéo léo đối với tôi bấy nhiêu! Luôn luôn, vào buổi suy tàn của tất cả mọi nền văn minh, nỗi khắc khoải của con người chấm dứt như vậy – bằng những trò lường gạt ảo thuật khéo léo: thi ca thuần túy, âm nhạc thuần túy, tư tưởng thuần túy. Con người cuối cùng – kẻ đã giải thoát mình khỏi mọi đức tin, mọi ảo tưởng không chờ đợi gì nữa, không sợ hãi gì nữa – thấy đất sét mà mình được nặn ra bị giản lược vào tinh thần, và tinh thần này không còn mảnh đất nào buông rễ để hút mầu mỡ và tự nuôi dưỡng. Con người cuối cùng đã tự làm trống rỗng mình; không còn hạt giống, không còn phân, không còn máu. Tất cả mọi sự đều trở thành danh từ, tất cả mọi danh từ đều trở thành những xảo thuật âm nhạc. Con người cuối cùng còn đi xa hơn thế nữa: hắn ngồi trong nỗi cô đơn tuyệt đối và phân tích âm nhạc thành những phương trình toán học.

Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 51

Zorba đi vào tay khua cây gậy.

– Ngủ rồi hả? Hắn hỏi khi nhìn thấy mụ. Con đĩ nó ngủ rồi hả?

– Vâng, thưa quan Thổ Nhĩ Kỳ Zorba, tôi trả lời. Mụ được bác sĩ Voronoff chuyên cải lão hoàn đồng – giấc ngủ – mang đi rồi. Bây giờ, mụ mới có hai mươi tuổi và mụ đang đi dạo ở Alexandria, Beirut…

– Cho mụ cút xéo đi cho rảnh mắt, con đĩ thối tha, Zorba càu nhàu và nhổ xuống đất. Nhìn nó cười kìa! Không biết nó cười cái gì, con đĩ rạc dài? Chúng ta đi thôi ông chủ, đi!

Hắn chụp mũ lên đầu và mở cửa. Tôi nói:

– Ăn uống như heo rồi sau đó bỏ đi để mụ trơ trọi một mình. Làm như thế coi không được chút nào!

– Mụ không trơ trọi một mình đâu. Zorba gào lên, mụ đang ở bên quan Suleiman, ông không thấy sao? Mụ đang ở trên chín tầng mây, đồ đàn bà bẩn thỉu! Ði, ông chủ. Ði ngay khỏi nơi này!

Chúng tôi ra ngoài gió lạnh. Mặt trăng đang lướt qua một bầu trời quang đãng.

– A, đàn bà! Zorba kêu lên một cách khinh bỉ. Hừ! Nhưng không phải lỗi họ, đó là lỗi của chúng ta, của những tên khờ dại, những tên ngốc nghếch, những tên Suleiman và những tên Zorba!

Hắn nói tiếp một cách giận dữ sau khi ngừng một lát:

– Không, cũng không phải lỗi của chúng ta nữa, đó là lỗi của một kẻ duy nhất, một kẻ Khờ Dại Ngốc Nghếch vĩ đại, tên quan Thổ Nhĩ Kỳ Suleiman Vĩ Ðại… ông có biết đó là ai không?

– Nếu ngài hiện hữu, tôi trả lời, nhưng nếu ngài không hiện hữu thì sao?

– Chúa ơi, thế thì chúng ta lãnh đủ chứ sao?

Chúng tôi lặng lẽ bước nhanh một lúc lâu. Chắc chắn Zorba đang nghiền ngẫm những ý nghĩ tàn bạo trong đầu vì hắn lấy cây gậy đập tung mấy hòn sỏi và nhổ bọt không ngừng.

Thình lình hắn quay sang tôi:

– Ông nội tôi – mong cụ an nghỉ! – hắn nói, cụ biết nhiều về đàn bà. Cụ yêu họ lắm, tội nghiệp cụ, và họ khiến cụ điên đảo. Cụ nói với tôi: “Cháu Alexis, ông khuyên cháu một điều: Hãy nghi ngờ đàn bà. Khi Chúa Trời muốn tạo ra một người đàn bà với một cái xương sườn của Adam, ma quỉ biến thành con rắn và nó nhẩy lên ăn trộm cái xương sườn và chạy trốn. Chúa Trời rượt theo, nhưng con rắn luồn qua kẽ ngón tay và chỉ để lại cho ngài cặp sừng. “Một người nội trợ giỏi, Chúa Trời nói, có thể khâu bằng cái thìa! Ta sẽ tạo ra một người đàn bà với cặp sừng của quỉ!” Và ngài làm như vậy; vì lẽ đó ma quỉ thắng tất cả chúng ta, Alexis! Bất cứ chỗ nào chúng ta đụng tới một người đàn bà, chúng ta đều vớ phải sừng ma quỉ. Hãy nghi ngờ đàn bà, con! Người đàn bà còn ăn trộm táo vườn Ðịa Ðàng và giấu vào ngực áo và bây giờ ưỡn ngực ra nhởn nhơ đi qua đi lại. Ðồ mắc dịch! Nếu con ăn những trái táo đó con sẽ hư mất. Nếu con không ăn, con còn hư mất hơn nữa. Vậy ông có thể khuyên con điều gì, hả con? Làm cái gì con thích!” Ông nội tôi nói với tôi như vậy, nhưng tôi không trở nên khôn ngoan đến cỡ đó. Tôi cũng đi con đường như ông tôi – tôi đi với ma quỉ!

Chúng tôi vội vã vượt qua làng. Ánh trăng rối loạn. Hãy tưởng tượng bạn đang say sưa, ra ngoài hóng gió, và bạn thấy thế giới đột nhiên biến đổi. Những con đường đã trở thành những dòng sông sữa, những hố sâu, những vết bánh xe lún sâu đầy vôi, đồi núi tuyết phủ. Tay, mặt, cổ người ta phát quang như bụng một con đom đóm. Và vầng trăng treo trên ngực, người ta tựa một tấm huy chương ngoại quốc.

Chúng tôi lặng lẽ rảo bước. Say sưa vì ánh trăng, say sưa vì rượu, chúng tôi không cảm thấy chân mình chạm mặt đất. Ðằng sau chúng tôi làng mạc ngủ yên, chó trèo lên mái nhà sủa trăng. Tự nhiên không hiểu vì sao, chúng tôi cũng muốn vươn cổ ra và tru lên…

Bây giờ chúng tôi đi qua nhà mụ góa, Zorba dừng lại. Rượu, đồ ăn ngon, trăng đã làm hắn điên đảo. Hắn vươn cổ ra và, bằng giọng con lừa, hắn hí lên một đôi câu tục tĩu, mà trong lúc hứng khởi, hắn ứng khẩu ra:

Tôi yêu thân thể xinh đẹp của em, từ trên xuống dưới!

Nó nhận được cây kim và làm nó trở nên vô dụng ngay!

– Lại một cái sừng ma quỉ, hắn nói. Chúng ta đi thôi, ông chủ!

Ngày sắp rạng khi chúng tôi về đến lều. Tôi ngã xuống giường, mệt lả. Zorba rửa mặt, châm lò và pha café. Hắn ngồi xổm trước cửa, đốt một điếu thuốc và bắt đầu hút một cách bình thản, thân thể ngay ngắn, bất động, và nhìn ra biển. Nét mặt hắn trang nghiêm và tư lự. Hắn giống một bức tranh Nhật Bản mà tôi khổ hạnh sư, mặc y phục mầu da cam ngồi xếp bằng; khuôn mặt bóng lọng như gỗ rắn chắc đẽo khắc tỷ mỉ, đen đúa vì mưa; cổ vươn thẳng, mỉm cười, vô úy, nhìn vào đêm tối trước mặt…

Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 50

Hắn nâng ly lên và trịnh trọng quay về phía nương tử của hắn.

– Chúc em mạnh khỏe, Bouboulina của tôi, hắn nghiêm trang nói. Tôi mong em năm nay mọc vài cái răng, và đôi mày thanh nhã, da dẻ tươi mát như một trái đào! Và em sẽ liệng đi mấy giải băng lôi thôi này đi! Tôi cũng chúc em có một cuộc cách mạng khác ở Crete và Tứ Cường lại trở lại với hạm đội của họ, Bouboulina yêu quí, và mỗi hạm đội có một thủy sư đô đốc râu quăn và thơm tho. Và em, ngư nữ của tôi, em lại trồi lên mặt sóng một lần nữa, hát điệu hát mê hồn của em. Và mong sao những hạm đội đó tan tành trên hai trái núi đá tròn trĩnh và hoang dã này!

Nói đoạn, hắn đặt bàn tay hộ pháp lên bộ ngực chẩy xệ và mềm nhẽo của mệnh phụ phu nhân.

Zorba lại sôi nổi trở lại, giọng nói của hắn trở nên ồ ồ vì dục vọng. Tôi cất tiếng cười. Một hôm, trong rạp chiếu bóng, tôi thấy một ông quan Thổ Nhĩ Kỳ đùa giỡn trong một quán rượu ở Paris. Ông ta đặt một cô bán hàng tóc vàng trên đùi. Khi ông ta say, búp tua len trên mũ fez từ từ nâng lên, bất động khi nó nằm ngang, và đột nhiên vọt thẳng lên.

– Ông cười gì đó, ông chủ? Zorba hỏi.

Nhưng mệnh phụ phu nhân hãy còn nghĩ đến điều Zorba nói hồi nãy.

– Ồ, anh cho rằng có thể thế được không? Mụ hỏi. Tuổi trẻ qua đi… không bao giờ trở lại.

Zorba xích lại gần hơn nữa, hai cái ghế kề nhau.

– Nghe anh nói đây, cưng, hắn vừa nói vừa đồng thời cố cởi cái cúc thứ ba, cái cúc quyết định của tấm áo cánh của mụ Hortense. Nghe đây, để anh nói về món quà vĩ đại mà anh sắp cho em; có một bác sĩ mới – bác sĩ Voronoff – biết làm phép lạ, họ nói vậy. Ông ta cho em một phương thuốc, chẳng biết thuốc nước hay thuốc bột, khiến em sẽ trở lại tuổi đôi mươi, cùng lắm là hai mươi lăm. Em đừng khóc, em yêu, anh sẽ gửi sang Âu Châu mua cho em…

Mụ ngư nữ già giật nẩy mình lên. Da đầu đỏ nhạt của mụ sáng bóng qua mớ tóc thưa. Mụ quàng hai cánh tay mập mạp quanh cổ Zorba.

– Nếu là thuốc nước, cưng của em, mụ vừa nói vừa dụi vào Zorba như một con mèo cái, nếu lá thuốc nước, anh gửi mua cho em một bình. Nếu là thuốc bột…

– Một bao lớn, Zorba miệng nói, tay cởi cái nút thứ ba.

Những con mèo, im tiếng một lát, lại bắt đầu kêu gào. Một giọng than thở và van nài, một giọng tức giận và đe dọa.

Mệnh phụ phu nhân của chúng ta ngáp và cặp mắt trở nên đờ đẫn.

– Anh có nghe thấy mấy con vật dơ dáy đó không? Chúng biết mắc cỡ… mụ vừa thì thầm vừa ngồi lên đùi Zorba.

Mụ ngồi tựa lưng vào người hắn và thở dài. Mụ hơi quá chén và mắt mụ mơ màng.

– Em đang nghĩ gì đó, con miêu con của anh? Zorba hỏi, hai tay chụp lấy ngực mụ.

– Alexandria… mụ ngư nữ phiêu bạt lẩm bẩm. Alexandria… Beirut… Constantinople… dân Thổ Nhĩ Kỳ, dân Ả Rập, kem nước đá pha rượu, dép mạ vàng, mũ fezz đỏ…

Mụ lại thở dài.

– Khi Ali Bey ở lại đêm với em – trời ơi ria, lông mày, cánh tay! – chàng gọi bọn đánh trống thổi sáo đến, ném tiền cho họ qua cửa sổ và họ chơi trong sân nhà em mải cho tới tảng sáng. Hàng xóm ghen ghét muốn chết: “Ali Bey đêm nay ở lại với bà…”

“Sau đó, ở Constantinople, quan Thổ Suleiman không cho em ra ngoài ngày Thứ Sáu. Y sợ Hoàng đế Thổ Nhĩ Kỳ đi lễ đền thờ thấy em và bị lóa mắt bởi sắc đẹp của em, cướp em đi mất. Buổi sáng, khi y ra đi, y cắt ba tên mọi khổng lồ canh cửa không cho một người đàn ông nào lại gần em… A! Suleiman yêu quí của em!”

Mụ lấy trong áo ngực ra một chiếc khăn tay lớn kẻ ô vuông và ngậm nó, thở phì phì như con rùa nước.

Zorba gỡ mụ ra bằng cách đặt mụ lên cái ghế bên cạnh và tức tối đứng dậy. Hắn đi đi lại lại trong phòng hai ba lần và hắn cũng thở phì phò; căn phòng đột nhiên trở nên quá chật chội đối với hắn. Hắn lượm cây gậy, lao ra ngoài sân, bắc thang dựa vào tường và tôi thấy hắn leo lên thang, hai bậc một như điên cuồng.

– Bác định đập ai đó, Zorba? Tôi la, quan Thổ Nhĩ Kỳ Suleiman hả?

– Mấy con mèo trời đánh, hắn gào lên, chúng không chịu để tôi yên một lát!

Và phóc một cái, hắn nhảy lên mái nhà.

Mụ Hortense say bí tỉ, đầu tóc rũ rượi, bây giờ đã nhắm nghiền cặp mắt được hôn biết bao lần lại, và một tiếng ngáy đứt đoạn phát ra từ cái miệng móm của mụ. Giấc ngủ đã nâng mụ lên và đưa mụ tới những kinh thành Ðông Phương -trong những khu vườn rào kín, những khuê phòng thâm u của những quan Thổ Nhĩ Kỳ đa tình. Giấc ngủ để mụ đi qua tường và mang lại cho mụ những giấc mộng. Nó đưa mụ vượt biển và mụ thấy mình đang câu. Mụ quăng xuống bốn dây câu và bắt được bốn chiếc thiết giáp hạm vĩ đại.

Ngáy và thở ầm ầm, mụ ngư nữ già mỉm cười sung sướng trong giấc ngủ, và có vẻ tươi mát vì tắm trong biển.