Hiếu Chân/Người Việt

Cuộc bầu cử giữa kỳ đã chính thức bắt đầu tại nhiều tiểu bang. Ý kiến của cử tri cho thấy chi phí đời sống, chăm sóc sức khỏe, thâm hụt ngân sách và nợ công là những vấn đề lớn mà nước Mỹ phải đương đầu. Đảng Cộng Hòa, hiện kiểm soát cả ba nhánh quyền lực, tập trung chung quanh Tổng Thống Donald Trump, phải chịu trách nhiệm chính về hiện tình đất nước và do vậy, triển vọng duy trì đa số mong manh tại hai viện Quốc Hội xem ra ngày càng khó.

Ba nỗi lo của cử tri

Theo khảo sát mới nhất của Viện Nghiên Cứu Pew, có 73% cử tri quan tâm nhiều nhất tới chi phí chăm sóc sức khỏe, 66% quan tâm nhiều nhất đến lạm phát, 64% quan tâm tới thâm hụt ngân sách của chính phủ và cả ba mối quan tâm này đều tăng cao so với năm ngoái.

Trong khi đó, sự ủng hộ của cử tri dành cho Tổng Thống Trump suy giảm trầm trọng, cả về tính cách cá nhân lẫn chính sách điều hành của ông. Tỷ lệ ủng hộ ông Trump nói chung chỉ còn 34%, mức thấp nhất trong nhiệm kỳ thứ hai.

Đối với chính phủ, hơn một nửa số cử tri (56%) cho rằng mức độ đạo đức và sự thành thật của chính quyền liên bang đã suy giảm mạnh kể từ khi ông Trump nhậm chức đầu năm ngoái.

Mặc dù cử tri Cộng Hòa và Dân Chủ có quan điểm khác nhau trong nhiều lĩnh vực nhưng hầu như cả hai bên đều cho rằng, tiền bạc trong chính trị là một vấn đề nghiêm trọng. Chỉ có 19% cho rằng đạo đức công vụ của chính quyền tăng tiến trong năm qua và 24% nói rằng nó không thay đổi.

Người nghèo lo trắng mắt

Cảm nhận như trên của cử tri phản ánh một hiện trạng đáng lo ngại. Theo nhiều chuyên gia, kinh tế Mỹ đang vận hành theo mô hình chữ K, một nhánh đi lên một nhánh đi xuống: các tỷ phú triệu phú làm ăn phát đạt trong khi người Mỹ trung lưu bị thiệt thòi.

Với đạo luật Big Beautiful Act thông qua hồi Tháng Bảy năm ngoái, chính quyền liên bang đã cắt giảm ngân sách chương trình Medicaid để chi trả cho chính sách cắt giảm thuế khổng lồ chủ yếu cho các doanh nghiệp lớn và người giàu. Việc cắt giảm gần $1,000 tỷ ngân sách Medicaid trong mười năm có thể khiến cho 11 triệu người mất bảo hiểm y tế miễn phí dành cho người nghèo. Các khoản trợ cấp bổ sung thuộc đạo luật Chăm Sóc Sức Khỏe Hợp Túi Tiền, thường gọi là Obamacare, không được Quốc Hội gia hạn từ cuối năm ngoái, làm cho mức bảo phí trung bình tăng hơn gấp đôi và đẩy 1.2 triệu người ra khỏi diện được bảo hiểm vì không đủ khả năng đóng phí, theo tính toán của Văn Phòng Ngân Sách Quốc Hội.

Hàng triệu người bị mất bảo hiểm sức khỏe hoặc không đủ tiền đóng phí bảo hiểm sức khỏe là một mối lo xương tuỷ của người Mỹ hiện nay, bên cạnh nhiều vấn đề bức bối khác như giá cả leo thang chóng mặt, nhất là giá xăng dầu và thực phẩm. Từ khi ông Trump tiến hành chiến tranh Iran đến nay, người Mỹ đã phải trả thêm $1.4 cho mỗi gallon xăng dầu và chỉ số lạm phát đã tăng 3.8% so với cùng kỳ năm ngoái. Trong khi tiền lương và thu nhập không tăng đáng kể thì hai phần ba số người Mỹ lo lắng về lạm phát là dễ hiểu.

Người giàu kiểm soát kinh tế

Khi nói về kinh tế, ông Trump thường khoe thành tích là thị trường chứng khoán tăng trưởng đều đặn, bất chấp những biến động như chiến tranh, chuỗi cung ứng xăng dầu bị gián đoạn và thuế quan. Đúng là thị trường chứng khoán vẫn đứng vững, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người dân Mỹ giàu có hơn mà ngược lại, niềm tin của người tiêu dùng đang ở mức thấp nhất từ trước đến nay.

Những người hưởng lợi từ hoạt động kinh tế Mỹ trong năm qua là những nhà tài phiệt, những tỷ phú, triệu phú cầm đầu những tập đoàn lớn. Mười phần trăm dân số giàu nhất nước Mỹ sở hữu 90% số cổ phiếu lưu hành trên thị trường chứng khoán Wall Street và họ mới là lực lượng làm cho giá cổ phiếu tăng hay giảm, 90% dân số còn lại sở hữu rất ít hoặc không có cổ phiếu nào. Các nhà tài phiệt dùng đủ mọi thủ đoạn để đẩy giá cổ phiếu lên, giá trị tài sản của họ cũng tăng theo, tạo ra hiện tượng bong bóng mà ông Trump coi là bằng chứng của một nền kinh tế tăng trưởng mạnh.

Lĩnh vực công nghệ và tài chính có nhiều tài phiệt nhất – mỗi người có tài sản hàng trăm tỷ đô la như Elon Musk, Jeff Bezos, Zuckerberg… và họ cũng là những người lũng đoạn chính sách kinh tế nhiều nhất. Họ bỏ tiền tài trợ cho chiến dịch tranh cử năm 2024 của ông Trump, tài trợ tranh cử cho các chính trị gia Cộng Hoà ở cả Thượng Viện và Hạ Viện, họ thường xuyên lui tới Phòng Bầu Dục và mới đây đã tháp tùng chuyến thăm chính thức của Tổng Thống Trump đến Bắc Kinh, Trung Quốc để củng cố quan hệ làm ăn.

Đổi lại sự tài trợ này, các nhà tài phiệt công khai hoặc bí mật can thiệp vào tiến trình hoạch định chính sách kinh tế quốc gia sao cho doanh nghiệp của họ có lợi nhất, bất chấp những tác hại mà nền kinh tế phải gánh chịu. Một ví dụ, các nhà tài phiệt trong lĩnh vực dầu khí và công nghiệp quân sự đã khích lệ ông Trump tiến hành chiến tranh với Iran một cách vô cớ dù biết Iran sẽ phong tỏa eo biển Hormuz làm chao đảo thị trường dầu khí thế giới. Họ bất chấp. Giá xăng dầu tăng gây khốn khổ cho người dân bình thường nhưng mang lại lợi nhuận khổng lồ cho các tập đoàn dầu khí. Tính đại khái, từ đầu chiến tranh đến nay, bình quân người lái xe ở Mỹ phải chi thêm $1,500 tiền xăng trong khi các tập đoàn xăng dầu lớn thu thêm được $44 tỷ nhờ tăng giá mà không cần tăng sản.

Chiến tranh làm cho kho vũ khí chiến lược của Mỹ suy giảm nhanh chóng, đe doạ năng lực sẵn sàng chiến đấu của quân đội Mỹ tại mặt trận Thái Bình Dương, đề phòng tham vọng của Trung Quốc. Nhưng với những tập đoàn sản xuất vũ khí, đây là cơ hội bằng vàng để giành các hợp đồng lớn của chính phủ. Mỗi hoả tiễn bắn ra, mỗi trái bom ném xuống đều là một tổn thất vật chất nhưng là cơ hội có thêm đơn đặt hàng cho các nhà thầu quốc phòng.

Ông Trump nêu gương trục lợi

Không chỉ giới tỷ phú mà ngay ông Trump và gia đình ông cũng đang nỗ lực trục lợi và nêu một tấm gương xấu cho phần còn lại của giới tài phiệt Mỹ noi theo.

Mở đầu bài bình luận hôm thứ Năm 21 Tháng Năm, đồng nghiệp Trúc Phương của báo Người Việt nhận định: “Chưa có bất kỳ tổng thống nào trục lợi dữ dội và công khai từ ghế tổng thống như ông Donald Trump” và liệt kê hàng loạt hành vi lợi dụng các quyết định chính sách để thao túng giá chứng khoán của ông, dựa theo báo cáo giao dịch định kỳ dài 113 trang do Văn Phòng Đạo Đức Chính Phủ (OGE) công bố hôm 14 tháng Năm.

Báo cáo này cho biết trong ba tháng đầu năm 2026, tài khoản Trump đã thực hiện 3,700 giao dịch, khối lượng giao dịch từ $220 triệu đến $750 triệu, tập trung vào các mã cổ phiếu có thể tăng giá hoặc giảm giá tuỳ vào các quyết định chính sách mà ông sắp đưa ra liên quan tới cuộc chiến ở Iran hay các biện pháp thương mại quốc tế của Mỹ. Tính ra, mỗi ngày ông thực hiện trung bình 60 giao dịch, hay mỗi giờ chín giao dịch, hầu hết đều “thắng đậm.” Thành tích mua bán chứng khoán của ông Trump quả đáng nể, ngay các nhà đầu tư chuyên nghiệp cũng khó sánh được.

Không chỉ đầu tư chứng khoán, ông Trump và gia đình ông còn phát hành tiền mã hoá (cryptocurrency), lập sàn giao dịch tiền crypto, đầu tư nhiều dự án bất động sản ở nước ngoài. Các dự án của Trump Organization tại Qatar, Arab Saudi, Oman và UAE, và tại các quốc gia cộng sản cũ như Serbia, Việt Nam được chính phủ địa phương tạo thuận lợi tối đa để đổi lấy sự ưu ái của ông Trump dành cho đất nước họ. Tiền mã hoá, còn gọi là tiền ảo, là phương thức thanh toán được ưa chuộng của các băng đảng ma tuý, rửa tiền, tội phạm xuyên quốc gia và khủng bố. Từ khi gia đình ông Trump bước vào lĩnh vực kinh doanh này, thì chính sách của Mỹ thay đổi ngoạn mục: ông sa thải bộ phận chuyên điều tra việc sử dụng tiền ảo bất hợp pháp, ông ân xá các tay trùm tiền ảo đang thụ án tù, và huỷ bỏ các vụ điều tra các công ty tiền ảo. Theo tạp chí Forbes, chỉ riêng khoản kinh doanh tiền ảo, ông Trump đã kiếm được hơn $1 tỷ trong năm qua.

Theo tạp chí TIME, chỉ trong năm đầu tiên của nhiệm kỳ thứ hai, ông Trump đã gia tăng khối tài sản ròng của mình thêm gần $4 tỷ, nâng tổng giá trị tài sản lên mức $7.8 tỷ vào cuối năm 2025. Nhà sử học Matthew Dallek gần đây nhận định trên báo The New York Times: “Trump là chính trị gia cấp quốc gia tham nhũng trơ ​​trẽn nhất trong thời hiện đại, và sự công khai của ông ta về điều này là một hiện tượng độc nhất vô nhị. Ông ta tự hào về lòng tham của mình, coi đó như một dấu hiệu của sự thành công và sự khôn ngoan.”

Trơ trẽn nhất có lẽ là thủ đoạn của ông Trump kiện Sở Thuế IRS đòi bồi thường $10 tỷ để rồi dàn xếp bằng một quỹ bồi thường $1,776 triệu và quy định miễn trừ trong tương lai mọi cuộc thanh tra thuế đối với ông Trump và các thành viên gia đình ông – một diễn biến mà chúng tôi đã trình bày chi tiết trong chuyên mục này vài hôm trước.

Quốc Hội Cộng Hoà không làm đúng chức trách

Trong khi ông Trump liên tục tung ra những chính sách tai hại nhằm làm giàu cho ông và cho giới tài phiệt thân hữu thì các chính trị gia Cộng Hòa trong Quốc Hội gần như im hơi lặng tiếng. Họ đã dung túng cho ông Trump tiến hành chiến tranh ở nước ngoài. Họ ban hành các chính sách gây khốn đốn cho các tầng lớp trung lưu và nghèo khó trong xã hội. Đảng Cộng Hoà cũng làm như không hay biết những hành vi trục lợi trắng trợn của ông Trump và gia đình dù trước đây họ từng làm rất dữ chuyện Hunter Biden có mối làm ăn ở nước ngoài.

Trong một năm rưỡi qua, Quốc Hội khoá 119 do đảng Cộng Hòa chiếm đa số cả hai viện đã thật sự trở thành “con dấu cao su,” các nghị sĩ trở thành “nghị gật” chỉ biết chiều theo ý thích của tổng thống, y hệt quốc hội bù nhìn trong các thể chế cộng sản. Giá như Quốc Hội làm đúng chức trách kiểm tra và cân bằng với tổng thống thì có thể đã ngăn chặn được một số chính sách tai hại, tùy hứng của ông Trump và tình hình đã có thể khả quan hơn. Vì lẽ đó, hiện chỉ còn 10% cử tri ủng hộ Quốc Hội khoá 119, 86% không ủng hộ, theo kết quả khảo sát của Viện Gallup cuối Tháng Tư vừa qua. [dt]