Tiến Sĩ Phạm Quý Thọ
(Nguồn: RFA)
“Từ chức” là hiện tượng các cán bộ lãnh đạo “tự nguyện” rời bỏ chức vụ, quyền hạn hiện có, được cho là “chuyện lạ,” “hiếm gặp” trong cơ chế đặc quyền đặc lợi, nhưng gần đây hiện tượng này “lây lan” từ chức vụ cấp thấp đến cao, từ lĩnh vực này qua lĩnh vực khác trong nhiều địa phương phản ánh tình trạng bất ổn của chế độ.
Bản chất chế độ đặc quyền có nguồn gốc lịch sử từ nhà nước phong kiến tập quyền, trong đó hiện tượng “từ quan” thường diễn ra trong giai đoạn suy vong của triều đại. Triều đại khác lên thay thế, điều chỉnh chính sách để rồi tiếp tục duy trì chế độ này theo chu kỳ thịnh-suy, mà không thay đổi về bản chất.
Ngày nay, mô hình đảng Cộng Sản lãnh đạo toàn diện cũng dựa trên chế độ đặc quyền, đặc lợi cho các lãnh đạo đảng viên. Trong quá trình chuyển đổi sang kinh tế thị trường sự tha hóa quyền lực ngày càng nghiêm trọng dẫn tới suy thoái về đạo đức, lối sống, vi phạm pháp luật, tham nhũng… của “bộ phận không nhỏ” trong giới lãnh đạo. Đảng tiến hành “chỉnh đốn” nội bộ, tự kiểm soát quyền lực để duy trì chế độ, tuy nhiên bối cảnh thế giới tạo ra sự lựa chọn khác: chế độ kiểm soát quyền lực theo hướng dân chủ phù hợp với kinh tế thị trường.
“Suy thoái nghiêm trọng”
Hiện tượng “từ chức,” “từ quan” về hình thức là quan chức tự nguyện rời bỏ với những lý do cá nhân, nhưng thực ra thường che giấu “sự bất đồng” hoặc một động cơ có chủ đích, vụ lợi tùy bối cảnh.
Khoảng 20 năm trước có một vị vụ trưởng thuộc Bộ Giáo Dục và Đào Tạo từ chức do “bất đồng quan điểm” trong chuyên môn được coi là “sự kiện lịch sử,” gây “xôn xao” dư luận, nhưng nay trong thời kỳ bất ổn thể chế hiện tượng này đang có xu hướng “lây lan,” phức tạp, phản ánh tình hình suy thoái nghiêm trọng của chế độ đặc quyền, đặc biệt khi chiến dịch chống tham nhũng được thực thi quyết liệt hơn từ đầu nhiệm kỳ Đại Hội 12, năm 2016 đến nay.
Ngày 23 Tháng Sáu, 2020, truyền thông nhà nước đưa tin, và được cơ quan Tỉnh Ủy tỉnh Quảng Ngãi xác nhận rằng, dàn lãnh đạo tỉnh, gồm đương kim bí thư và chủ tịch tỉnh, có đơn xin “thôi chức, nghỉ hưu theo chế độ.” Lưu ý rằng chức bí thư tỉnh, theo cơ cấu trong đảng, là ủy viên Ban Chấp Hành Trung Ương – cơ quan quyền lực cao nhất của đảng. Ngoài ra, vị bí thư này sinh năm 1963, nghĩa là còn ba năm nữa mới “phải” về hưu theo quy định. Bản tin trên cũng cho biết rằng trước đó hai vị lãnh đạo cấp tỉnh này đã bị Bộ Chính Trị kỷ luật với hình thức cảnh cáo vì họ đã vi phạm “khuyết điểm nghiêm trọng” về các quy định của đảng, pháp luật của nhà nước trong hai nhiệm kỳ liên tiếp 2010-2015, 2015-2020.
Việc gửi đơn xin thôi chức của các vị lãnh đạo tỉnh Quảng Ngãi, như truyền thông bình luận, cũng “na ná” như các trường hợp xảy ra trước đó không lâu, như vụ ông Võ Kim Cự – cựu bí thư tỉnh Hà Tĩnh, bà Phan Thị Mỹ Thanh – cựu trưởng Đoàn Đại Biểu Quốc Hội tỉnh Đồng Nai, ông Hồ Văn Năm – cựu trưởng Đoàn Đại Biểu Quốc Hội tỉnh thay bà Thanh trong thời gian ngắn…
Nhiều ý kiến cho rằng các vị này “từ quan” là “bất đắc dĩ,” không còn sự lựa chọn khác, thậm chí để lợi dụng “ưu thế đặc quyền” của chế độ đảng trị hòng mong có thể được giảm nhẹ “sự trừng phạt” của đảng. Bởi vì theo một số “tiền lệ” có hình thức kỷ luật “cảnh cáo,” chỉ bị cắt “nguyên” của chức vụ trong thời gian công tác, và “hạ cánh an toàn” mà không chịu chế tài của pháp luật nhà nước.
“Chu kỳ thịnh-suy”
Hiện tượng “từ quan” trong lịch sử chế độ phong kiến tập quyền cũng ít được ghi chép tỉ mỉ. Việt Nam đã trải qua lịch sử 13 triều đại, trong đó có hai trường hợp điển hình, được ca ngợi là Chu Văn An và Nguyễn Trãi, các vị quan có công lao với chế độ, có lòng tự trọng và bản lĩnh, “lui về ở ẩn” trong bối cảnh triều đình rối ren, suy đồi. Người đời sau tôn vinh họ và phê phán các “ngụy vương.”
Chu Văn An được ca ngợi là vị quan liêm trực thời nhà Trần (1225-1400), đã soạn “Thất trảm sớ” dâng lên vua để đề nghị chém bảy nịnh thần. Tuy nhiên, vị vua này được lịch sử ghi lại là “người ăn chơi, thích tửu sắc hát xướng,” bị o bế bởi cận thần bất tài để lộng hành, không biết “trị vì” để xã hội lâm cảnh nhiễu nhương, dân tình đói khổ. Do “Thất trảm sớ” không được thực thi, ông đã “lui về ở ẩn” tại núi Phượng Hoàng, Hải Dương, sống thanh liêm và dạy học. Ngày nay tượng của ông được đặt thờ trong Văn Miếu Quốc tử giám.
Trường hợp thứ hai là Nguyễn Trãi. Ông là công thần khai quốc nhà Hậu Lê, một văn thần với bài “Hịch Tướng Sĩ” lưu danh, có nhiều đóng góp trong khởi nghĩa Lam Sơn. Tuy nhiên đến thời bình, trong chính trường “đấu đá phức tạp” nhà Hậu Lê, sự nghiệp của ông lúc thăng lúc giáng vì bất đồng quan điểm với một số đại thần khác, một số kế sách không được dùng. Nguyễn Trãi “bất đắc chí và lui về ở ẩn” năm 1439. Ông là nhân vật lịch sử được cho là “oan trái” trong vụ án Lệ Chi viên, khi bị “chu di tam tộc” (chém đầu ba họ) vì bị ghép tội giết vua Lê Thái Tông. Sau này, năm 1464, vua Lê Thánh Tông chính thức minh oan cho ông.
Fransis Fukuyama, giáo sư kinh tế chính trị quốc tế của Hoa Kỳ, trong nghiên cứu mới đây có nhận định rằng, chế độ Cộng Sản toàn trị Trung Quốc có nguồn gốc lịch sử từ chế độ phong kiến tập quyền. Điểm tương đồng chủ yếu của chúng là duy trì chế độ đặc quyền để cai trị và quyền lực tập trung cao độ, dưới thời phong kiến vào các vị vua, chúa hay hoàng đế, và thời nay là lãnh tụ tối cao của đảng Cộng Sản.
Trong thời kỳ đầu của chế độ Cộng Sản các vị lãnh tụ thường cai trị suốt đời, cho đến chết. Quan lại trong bộ máy cai tri đòi hỏi phải trung thành và phục tùng tuyệt đối. Bởi vậy, hiện tượng từ quan, từ bỏ “ân huệ, đặc quyền” là hiếm gặp, hơn thế có thể bị nghi ngờ về động cơ và bị giám sát.
Cả hai kiểu chế độ như vậy, về cơ bản đều vận hành theo chu kỳ thịnh – suy tùy thuộc vào “sự anh minh” của các vị vua hay “hồng và chuyên” của lãnh tụ Cộng Sản. Chế độ phong kiến tập quyền trước kia không có sự lựa chọn, bởi vậy triều đại này khi suy vong sẽ thay thế triều đại khác tạo nên chu kỳ trong lịch sử hàng ngàn năm tồn tại. Tuy nhiên, trong bối cảnh chế độ phong kiến bị thay thế bởi phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa tiến bộ hơn, chế độ Cộng Sản đã có thể có sự lựa chọn khác khi buộc phải “mở cửa và cải cách,” chuyển đổi sang kinh tế thị trường.
“Sự lựa chọn”
Mô hình Liên Xô đã sụp đổ gần 30 năm trước. Trung Quốc, Việt Nam… tiếp tục duy trì chế độ toàn trị bằng cách “mở cửa” với thế giới để đón nhận vốn đầu tư nước ngoài và “cải cách” thể chế kinh tế theo hướng thị trường. Thành công trong tăng trưởng kinh tế là “cứu cánh” cho tính chính danh của đảng cầm quyền.
Tuy nhiên, các nhà lãnh đạo kiểu mô hình Trung Quốc cho rằng sự sụp đổ của Liên Xô là “tự diễn biến,” “tự chuyển hóa” của “quan chức” trong chế độ đặc quyền, và Mikhail Gorbachov là tội đồ. Mỗi khi thể chế bất ổn thì sự “chỉnh đốn” nội bộ được tăng cường, mà chiến dịch chống tham nhũng “không vùng cấm” là giải pháp “cực chẳng đã” để quyền lực được tập trung cao hơn. Ngoài ra, bất kỳ sự chống đối nào từ bên dưới hay phe phái đều bị đàn áp. Tính chất chuyên chế là “bùa hộ mệnh” để kiểm soát quyền lực tha hóa và duy trì chế độ theo chu kỳ thịnh – suy.
Tuy nhiên, mâu thuẫn đã diễn ra ngày càng gay gắt giữa quá trình tập trung quyền lực như một đặc tính của chế độ đặc quyền và quá trình phân cấp, phân quyền cho các địa phương, sự tự chủ của các chủ thể kinh tế và cá nhân xuất phát từ các nguyên tắc vận hành của thị trường. Hậu quả là quyền lực bị tha hóa nghiêm trọng, trục lợi, tham nhũng lan rộng. Trong bối cảnh này chế độ đảng Cộng Sản toàn trị đề cao các biện pháp “tự kiểm soát” quyền lực trong khi trên thế giới, trong các nước tư bản chủ nghĩa phát triển có chế độ dân chủ, theo đó quyền lực được kiểm soát dựa trên thể chế tam quyền phân lập, hệ thống pháp quyền, xã hội dân sự và đề cao quyền con người.
Đại Hội 13 tới đây sẽ bàn thảo về nỗ lực “chỉnh đốn đảng” để “đảng và nhà nước cùng mạnh,” thực chất vẫn là duy trì chu kỳ thịnh – suy của mô hình toàn trị dựa vào tập trung quyền lực và trừng phạt quan chức suy thoái. Sự lựa chọn “cơ chế kiểm soát quyền lực” bằng chế độ dân chủ vẫn là thách thức trong tương lai gần.
