So với các sắc dân thiểu số khác, cộng đồng người Mỹ gốc Á Rập là một cộng đồng tương đối nhỏ ở Hoa Kỳ, khoảng chừng một triệu hai trăm ngàn, theo thống kê dân số mới nhất vào năm 2000.

Nhưng theo nhận định của một số người thì con số đó phải lên đến hai triệu vì có rất nhiều người Á Rập thuộc các thế hệ di dân thứ hai không nhận mình có gốc Á Rập. Ðợt di dân đầu tiên diễn ra khoảng đầu thế kỷ 20, hầu hết là những người Li Băng (Lebanon) chạy trốn cơn hỗn loạn chính trị vì tranh chấp phe phái. Sau đó là đợt di dân vì nghèo đói và tan nát sau Thế Chiến I. Phần đông dân Á Rập định cư ở Boston và New York. Về sau, họ di chuyển ra khắp nơi và hiện nay có những cộng đồng Á Rập ở Detroit, Los Angeles và Chicago.

Một trong những tác phẩm đầu tiên của kinh nghiệm di dân Á Rập là một truyện dài có tựa đề “The Book of Khalid” (1911) của Ameen Rihani. Tuy thế, trong lịch sử gần cả thế kỷ di dân, tác phẩm văn xuôi không nhiều. Ða phần là thơ. Vì theo truyền thống, thơ ca là hình thức văn chương chính của Á Rập.

Các nhà thơ có xu hướng trở về loại thơ truyền khẩu trước thời kỳ Hồi Giáo gọi là “quasida” hay “tụng thi” (ode), mỗi giòng chấm dứt cùng một âm. Trong các bộ tộc du mục, người ta thường học thuộc lòng các bài thơ và diễn đọc trong những buổi sinh hoạt tập thể. Ðề tài chính thường là than khóc cho những vùng đất sa mạc mà họ bỏ lại đàng sau, sau một thời gian dài canh tác.

Các đề tài đó hồi sinh khi những nhà thơ nhớ lại quê hương mà họ bị buộc phải bỏ đi. Gregory Orfalea cho biết, “Ðối với những người Á Rập, thơ là sức mạnh của cảm hứng và nghi lễ, không phải là một cái gì cần phải giấu giếm như trong thế giới hàn lâm. Trong gia đình, một nhà thơ là dấu hiệu của thành tích.”

Cây bút Mỹ gốc Á Rập nổi tiếng nhất là Kahlil Gibran. Ông tài hoa, vừa là nhà thơ vừa là triết gia vừa là họa sĩ. Năm 1895, ông theo gia đình sang định cư ở Boston. Năm 1923, tập thơ “The Prophet” gồm 28 bài thơ có tính cách huyền bí ra đời, đánh dấu đỉnh cao của tài năng Gibran. Ðó một trong những tác phẩm văn chương bán chạy mọi thời của nhà xuất bản Alfred A. Knopf, Hoa Kỳ.

Tổ chức RAWI (The Radius of Arab – American Writers) gồm 150 nhà văn, nhà thơ từ 22 quốc gia Á Rập đến định cư. Về tôn giáo, hầu hết trong số họ đều là người theo Thiên Chúa Giáo, nhưng hiện nay số người Hồi Giáo đang càng ngày càng gia tăng. Ðề tài chính trong các tác phẩm thường là xung đột văn hóa và gia đình. Người ta tìm thấy nỗi cô đơn xuyên suốt qua các bài thơ:

“Leaving a world too old to name
and too undying to forsake,
I flew the cold, expensive sea
toward Columbus’ mistake
where life could never be the same” 

(Tạm dịch:

Từ giã một thế giới không gọi được tên vì quá già nua
và một thế giới không dễ gì từ bỏ vì quá vững chắc
Tôi bay qua vùng biển lạnh, đắc giá
đến vùng đất mà Columbus đã [do] lầm lẫn [mà khám phá ra]
nơi đời sống chẳng còn như xưa)
(Samuel Hazo/ thi sĩ lai Syria và Lebanon)

Ký ức về cái đói và cảm giác thiếu ăn, thèm ăn là nỗi ám ảnh không rời từ những ngày tháng cũ:

“Not one word
of Arabic.
Only my spoon
tapping my plate.
And the hot food poured into me
a bonfire of recollections” 

(Tạm dịch:

Không một
tiếng Á Rập.
Chỉ có cái muỗng
đập vào dĩa.
Và đồ ăn nóng đổ vào tôi
hồi tưởng lại biết bao nhiêu điều)
(D. H. Melhem thi sĩ lai Syria-Lebanon và Hy Lạp)

Giống như những cộng đồng dân thiểu số khác, những người Mỹ gốc Á Rập cảm thấy họ như bị chia đôi, bị xé lẻ giữa truyền thống của cha mẹ là Á Rập (Arabness) và nền văn hóa mới là Mỹ (Americanness). Trong xã hội Hoa Kỳ phân chia trắng-đen, những người Á Rập thường thấy mình thuộc về phía da đen hay ít ra cũng là thuộc về loại hỗn chủng. Tuy thế, một số cây bút Á Rập tránh đề cập thẳng đến chủ đề Á Rập.

Trong số những người viết mới, nữ chiếm đa số. Họ táo bạo hơn và cởi mở hơn khi thách đố với nguyên trạng vì trong truyền thống gia đình Á Rập, họ là giai cấp hạng hai. Hầu hết những cây bút nam giới, như Edward Said, nhà nghiên cứu văn học nổi tiếng thế giới, chỉ ưa nói về chính trị.

Một trong những cây viết nổi tiếng của cộng đồng di dân Á Rập là nhà thơ Suheir Hammad. Cô sinh ra trong một trại tị nạn Palestine ở Amman, Jordan năm 1974. Cô lớn lên giữa những người láng giềng nói tiếng Tây Ban Nha trong giai đoạn đăng quang của nhạc “rap.”

Cha mẹ cô là những tín đồ Hồi Giáo thuần thành. Một người anh gia nhập Hải Quân Hoa Kỳ, một người em là sinh viên đại học. Cô đứng về phía người Mỹ da đen. Hai tác phẩm đầu “Born Palestine, Born Black” và “Drops of this Story” do một nhà xuất bản đầu tiên của người da đen “Harlem River Press” xuất bản.

Cô cho biết cảm hứng thơ của cô xuất phát từ kinh Coran. Cô trở thành nhà thơ là vì “Có cha mẹ nói về cách sống ở đời bằng âm nhạc của ngôn ngữ. Làm thơ là một cách diễn đạt chính mình sao cho cùng gần gũi với sự sáng tạo nguyên thủy. Với tôi, tính sáng tạo là phản ảnh của một quyền lực cao hơn.”

Hammad được giới văn nghệ New York biết đến nhờ một bài thơ mà cô chuyền đọc sau ngày 11 Tháng Chín:

“Please god, let it be a nightmare, wake me now
please god, after the second plane, please, don’t let it be
anyone who looks like my brothers” 

(Tạm dịch:

Thượng Ðế, xin ngài hãy làm cho nó chỉ là cơn ác mộng, thức con dậy đi
xin ngài, sau chiếc máy bay thứ hai, đừng để
một ai giống như anh em con làm việc đó)

Những dòng thơ đó nói lên tâm trạng cực kỳ hoang mang mà chỉ những người gốc Á Rập mới kinh qua sau biến cố 11 Tháng Chín: cảm giác tội lỗi đi đôi với sợ hãi.

Một nhà văn nữ khác cũng nổi tiếng không kém của cộng đồng di dân Á Rập là Diana Abu-Jaber. Ðề tài chủ yếu của bà trong các sáng tác là sự xung đột về căn cước văn hóa của những đứa con của các gia đình di dân. Một đề tài khác là thực phẩm, theo đó, thực phẩm đóng vai trò như là một phương cách duy trì văn hóa. Bà muốn dùng các món ăn đa dạng Á Rập để kể về câu chuyện gia đình bà qua một hồi ký. Ðiều này rất phù hợp với một phụ nữ lớn lên trong một gia đình bị ám ảnh bởi chuyện ăn uống và thỉnh thoảng làm việc như một chuyên viên về thực phẩm.

Bà đã xuất bản ba tác phẩm. Tác phẩm đầu tiên có tựa đề “Arabian Jazz,” xuất bản vào năm 1993, nhận được sự khen ngợi từ giới phê bình của giòng truyền thông chính ở Hoa Kỳ. Ðây là tiểu thuyết đầu tiên của một người Mỹ gốc Á Rập được phổ biến rộng rãi trong công chúng thưởng ngoạn Hoa Kỳ. Tác phẩm nhận được giải “Oregon Book Award” và sau đó được lọt vào vòng chung kết giải văn bút quốc gia PEN/Hemingway.

Tác phẩm thứ hai, “Memories of Birth,” không có được thuận lợi như tác phẩm đầu. Tác phẩm mới nhất, “Crescent” (có nghĩa là Hồi Giáo), kể lại chuyện tình giữa Sirine, một phụ nữ Mỹ gốc Iraq 38 tuổi cư ngụ ở Los Angeles và Hanif Al Eyad, giáo sư văn chương Á Rập.

Ðiều mỉa mai là các tác phẩm của bà không được đón tiếp nồng nhiệt trong cộng đồng người Mỹ gốc Á Rập. Không những thế, chúng còn gây ra phản ứng giận dữ vì họ cảm thấy bị xúc phạm, nhất là đối với tác phẩm “Crescent,” vì tính cách chế giễu và phê phán của nó đối với người di dân.

Ngược lại, Elie Chalala, chủ bút tạp chí Al Jadid – một tập san chuyên nghiên cứu nghệ thuật và văn hóa Á Rập – cho rằng: “Bà đại diện cho một thế hệ mới của những cây bút Mỹ gốc Á Rập thành công trong khi chuyển đề tài vượt qua loại tác phẩm đầy thiên kiến chính trị của những nhà văn lớp trước&để đối diện với những vấn đề xã hội trong cộng đồng người Mỹ gốc Á Rập.”

———————
Tài liệu tham khảo:
-Andrea Shalal-Esa, Arab-American Writer Weaves Lyrical Tale of Exile, Daily Mirror 31 Tháng Ba, 2003.
-Suheil Bushrui, Kahlil Gibran of America, The Arab American Dialogue, Tháng Giêng – Tháng Hai, 1996.
-Dinitia Smith, Arab-American Writers, Uneasy in Two Worlds, New York Times 19 Tháng Hai, 2003.

Phần thứ ba của thơ Như Quỳnh de Prelle, tác giả chọn “Babel” làm tựa đề chung cho phần này, 37 bài.

Chỉ có một bài, tôi nghĩ có thể liên quan gần xa tới chủ đề “Babel.” Ðó là bài “Babel.” Nội dung đó nguyên văn như sau:

“Thủ tướng Anh Quốc rời chính trường sau sự kiện Brexit trong lịch sử nước Anh và liên hiệp của EU, nước Anh sẽ lùi hay tiến trong tương lai, EU cùng nhau đứng lên mạnh mẽ cải tổ và thống nhất.”

“Trong một diễn biến khác, đội tuyển bóng đá Bồ Ðào Nha vô địch bóng đá Châu Âu 2016.”

“Tổng Thống Hoa Kỳ Barack Obama buồn bã với những cái chết của cảnh sát bị tấn công bởi những tay súng.”

“Tổng thống Ðại Pháp mỗi tháng chi trả gần 10 nghìn euro cho việc cắt mái tóc hói của ông làm giới truyền thông tốn giấy mực.”

“Khủng bố vào đêm Quốc Khánh Pháp tại Nice, gần 80 người chết và nhiều người bị thương, nỗi buồn của mùa Hè.”

“Cuộc chạy đua của người đàn bà trong tương lai lần đầu tiên là tổng thống nước Mỹ và Trump không ngừng hào hứng và sinh động.”

“Philippines thắng Trung Hoa lục địa đường biên giới trên biển, lưỡi bò thật khó gặm, Việt Nam có muốn giành Hoàng Sa Trường Sa thật sự không, chỉ có giới chính quyền rõ nhất, nhân dân cứ gào thét dân chủ và đấu tranh cô độc, nhà tù và nhà tù/cá chết từ Vũng Áng và môi trường biển miền Trung trong cơn phẫn nộ của dân chúng, 500 triệu đô la đền bù là thực hay hư ảo để xoa dịu lòng người đã bị đánh mất niềm tin vào chính quyền nhà nước đang thực thi cai trị.”

“Thổ Nhĩ Kỳ dùng quân đội đảo chính chính phủ, hàng nghìn người bị bắt…”

Rồi tác giả đột ngột chuyển qua lãnh vực tình yêu cá nhân:

“Anh không thích thi ca
Anh không thích sinh nhật
Viết lách chả ăn thua gì
Anh chỉ muốn trái tim thuộc về…
Em… đừng đi”
“Anh phán xét em với hệ quy chiếu đạo đức và đạo hạnh của người đàn bà toàn thế giới đóng cửa trước mọi con đường sống còn của em mịt mùng và tăm tối.”
“Sự vô nghĩa khi đánh mất tình yêu và niềm tin, thế giới đổ vỡ như thành Babylon.”

“Các cuộc thảm sát, khủng bố, chính trường bất ổn… thế kỷ 21 như đang thách thức loài người trên những hệ giá trị và sự bảo tồn sự sống, hệ thống quyền lực.”
Như thế, “Babel” của Như Quỳnh de Prelle không một chút liên hệ gần, xa tới Tháp Babel theo Kinh Thánh, mà Wikipedia-Mở đã ghi nhận, vắn tắt như sau:

“Tháp Babe trong sách Sáng Thế Ký, là một ngọn tháp to lớn được xây dựng ở thành phố Babylon, một thành phố quốc tế điển hình bởi sự hỗn tạp giữa các ngôn ngữ, cũng được gọi là ‘sự bắt đầu’ của vương quốc Nimrod. Theo kinh thánh, một nhóm người là các thế hệ tiếp theo sau đại hồng thủy, nói cùng một thứ ngôn ngữ và di trú từ phía Ðông, đã tham gia vào việc xây dựng. Những con người đó quyết định rằng thành phố của họ nên có một cái tháp thật to lớn đến mức đỉnh của nó chạm đến thiên đường.”

“Tuy nhiên, Tháp Babel không được xây dựng để thờ phượng Ðức Chúa Trời, nhưng là để thể hiện sự huy hoàng của con người, để ‘đặt tên’ cho người xây tháp. ‘Sau đó họ nói, ‘Ðến đây, chúng ta xây dựng một thành phố của riêng chúng ta (…)” (Genesis 11:4). Vì thế, khi “Ðức Giê-hô-va ngự xuống, đã phán rằng: ‘…Thôi! chúng ta hãy xuống, làm lộn xộn tiếng nói của chúng nó, cho họ nghe không được tiếng nói của người nầy với người kia.’ Rồi, từ đó Ðức Giê-hô-va làm cho loài người tản ra khắp trên mặt đất, và họ thôi công việc xây cất thành (…) (Kinh Thánh, Sáng Thế Ký 11:9).”

***

Trong khi đó, “Babel” của Như Quỳnh lại là bản liệt kê những biến động lớn, bé, ý nghĩa và vô nghĩa của thế giới đa cực hôm nay. Những chuyện lặt vặt hằng ngày của các chính khách…

Tôi thực sự không hiểu dụng ý của Như Quỳnh, khi viết “Babel!”

Như khá nhiều những người viết trẻ sau này, xu hướng của họ, dường không hề quan tâm tới lãnh vực tu từ học/rhetoric. Họ cũng không quan tâm tới lãnh vực mỹ học/phonics mà, chỉ chăm chú vào nỗ lực chuyển tải những “thông điệp” của họ, cho thế hệ của họ (?). (*)

Họ cho người đọc cảm tưởng, có những lúc họ “nhập đồng,” mê sảng với những điều mà họ cho đó là “thông điệp?” Hay tiếng nói, phản ảnh những ưu tư, dằn vặt của thế hệ họ (?).

Cũng thế, Như Quỳnh, trong bài thơ “Thư Gửi Jesu,” đã “thân mật hóa” khi gọi Chúa Ngôi Hai, bằng nhân xưng đại danh tự “chàng”:

“Cơ thể của chàng treo trên cây thập giá
rồi tháo xuống
nước mắt và máu tràn ngập cùng mồ hôi
người và người cùng khóc
Jesu chàng đã không chết và không bao giờ chết“

(…)

“Thế kỷ này, Jesu không được nhìn thấy những bất hạnh khác
nhưng chàng đã nhìn ra những đắng cay ấy, những tội đồ ấy
và những kẻ trao cho chàng cái chết
chúng vẫn muốn đóng đinh loài người vào những bức tường trên những định kiến mù lòa và những dùi cui song sắt”
“Jesu ơi, Jesu, chàng có nghe thấu chăng”

Tôi không nói tới sự khó chịu, hay bất mãn của những Ky Tô Hữu (vì thi sĩ khác người thường ở chỗ họ có thể nhân cách hóa, phàm tục hóa bất cứ một nhân vật tôn giáo linh thiêng nào)… Nhưng sự thân mật hóa Chúa Ki Tô, về phương diện tu từ học của Như Quỳnh, tôi cho là không thích hợp. Cũng không nhờ thế mà bài thơ hay tác giả được nâng cấp, lên một trình độ cao hơn!

Tuy nhiên, bên cạnh đó, Như Quỳnh de Prelle cũng có những bài thơ nhẹ nhàng, đằm thắm chia sẻ, mang nhiều tính nhân bản, như bài “Tháng 11 Năm 16”:

“Nỗi buồn tháng 11 u ám
đàn chim ngưng trên mái nhà đầy khói
lò sưởi có đủ ấm cho mùa giá lạnh năm nay
loài người sẽ đi về đâu sau tháng 11 trôi qua
chào một năm khác
một năm khác”

“thở dài trong hy vọng và cần hy vọng
cầu nguyện cho thế giới hòa bình
cho những giá trị không thể vỡ trong một đêm ngắn dài
cầu nguyện tháng 11
cầu nguyện
niệm sinh
mùa tạ ơn đang đến
cầu nguyện cầu nguyện
tháng 11 trôi”

Hoặc bài “Nhớ Metro Số 1”:

“Sân ga Alma mỗi ngày dịch chuyển những chuyến tàu vào trung tâm
những gương mặt buổi sáng vội vàng
những người đàn bà da đen cùng bọn trẻ đến trường
những thiếu nữ quấn khăn trên đầu với những trang phục áo dài sang trọng che hết đôi giày xinh xắn
những điệu nhạc của ngày thường
một vài gương mặt thân quen của những người đàn ông không gia đình”

“Mỗi mùa trôi qua, metro số 1 chở bao nhiêu nhân gian, bao nhiêu số phận…”
(Trích “Nhớ Metro Số 1”)

Hoặc:

“đường vào Châu Âu
qua các biên giới
sự mừng vui
nước mắt
mặc cảm tự ti
cho tờ giấy thông hành
để được tiếp tục sống”

“Châu Âu mùa Hè 15 như một cuộc khủng hoảng
nhiều sắc màu
nhân văn
những gièm pha tị hiềm từ nơi khác
những ẩn ức nhập cư”

“những người đàn ông thất thơ tìm việc
những người đàn bà làm bếp trong lều
những đứa trẻ được hoài thai từ đây trên những con đường
những góc phố
bên cạnh những thùng rác”
(Trích “Bài Ca Vượt Biển 1”)

***

Tôi trộm nghĩ, khép lại thi phẩm thơ Quỳnh là những bài thơ có nội dung nhân bản như vừa trích dẫn ở trên, thì đó cũng là một trong những điểm son của người làm thơ trẻ tuổi này vậy.

(Calif., Tháng Sáu 2017)

———–
Chú thích: (*) Mỹ học (phonics) là bộ môn khoa học, có tính lý thuyết về sự nhận thức và thưởng thức cái đẹp trong thiên nhiên, trong nghệ thuật và trong xã hội. Thuật ngữ này là một phát kiến của triết gia người Ðức, Alexander Baumgarten, để đặt tên cho tác phẩm Aestheticä (Mỹ học) của ông (1750-1757). Ông dùng từ “mỹ học” cho lý thuyết về nghệ thuật tự do hay khoa học về cái đẹp nhận thức được. (Nđd)