(Tiếp theo và hết)

“Tôi thích cái lối chơi thơ của anh. Từ Hoài Tấn chế cái gạch ngang (-) như nhấn mạnh cho người đọc hiểu cuộc đời anh là thế đó. Du Tử Lê thì chặt (/) xuống mỗi con chữ, thành thử khi đọc hay ngâm thơ ông có cái gì như bóp cuống họng mình lại, nhưng làm quen hình thức đó rồi, đến khi đọc thì thấy thơ của Du tiên sinh hay siêu việt và bay bổng. Cho nên thơ nó nằm ở cõi phi ấy nhưng phải khởi từ cõi thực. Cho dù gạch ngang hay gạch dọc, chưa phải xác định được một bài thơ đặc thù, bởi một bài thơ không phải là muốn nói một cái gì mà hiện-hữu (a poem should not mean but be) ngoài ra có những siêu lý của thơ nghĩa là thơ phải đi lạc đường mới là thơ hay! Tôi nói dông dài về thơ, tại vì thơ của Từ Hoài Tấn tợ như thơ Thiền. Nghe thiền sư Cổ Ðức làm bài thơ 4 chữ này:

“Khi đói ta ăn
Khi mệt ta ngủ.”

“Chỉ mấy dòng thơ ngắn mà diễn được vòng luân hồi và thuyết vạn vật nhứt thể của đạo Phật. Từ Hoài Tấn là đệ tử chân chính của những nhà thơ thiền (?) cho nên bài thơ mở đầu cho tập thơ “Hành Tinh Phiêu Lạc” cũng được ngắn gọn và thâm hậu như lời nhắn gởi với muôn trùng…

“Tôi nghĩ, chính lối sống vô tư của anh đã giúp anh vượt qua những thử thách, những gian khổ từ trong trại học tập cho đến khi trở về nguyên quán. Từ Hoài Tấn không muốn ai quản chế mình một lần nữa, anh cho rằng tự-giác-giác-tha, anh tự khắc phục anh, hội nhập với đời, thích nghi kịp thời như anh đã lao mình; chính sự dấn thân của anh là những dòng chảy bất tận trong thơ. Từ Hoài Tấn một con người nhạy cảm về tình cảm (sentimental) về tình người cũng như thiên nhiên. Do đó thơ Từ Hoài Tấn phong phú và dồi dào. Từ làm thơ đa dạng, có khi niêm luật, có khi tự do… theo tôi nghĩ thơ anh xây dựng dưới dạng thức nào, tiết điệu trong thơ anh là tiết điệu của thời thượng hôm nay.

“Thơ lục bát Từ Hoài Tấn làm nghe điệu và mềm, chữ dùng rất Huế. Ðan cử bài thơ nầy:

“Ngày dài lóc cóc ngoài hiên
Ngựa xe qua hết một miền còn lưa
Ngày ngồi nắng đổ chưa bưa
Như sầu ai thắp canh khuya chưa tàn.”
(Dáng Thơ)

“Từ Hoài Tấn có những bài thơ tự do, thơ không vần (blank verse) nhưng đọc lên vẫn thấy như có âm hưởng của thơ vần đó là cái vi vu theo tiết nhịp vần xoay mà cuộc sống là biến động miên man theo mảnh lòng người hoài mong; tự do và thoát tục.

“Tôi đứng bên kia con đường
Một ngày đầu đông
Ðợi người tình quá khứ
Và mong đời nhẹ gót qua đây…”
(Huế-1968) (Nđd.)

Trên đây là chân dung thơ Từ Hoài Tấn, vẽ bằng chữ viết của Võ Công Liêm, qua thi phẩm đầu tay “Hành Tinh Phiêu Lạc” xuất bản năm 2003, bởi Nhà XB Thuận Hóa. Gần mười năm sau, năm 2012 Từ Hoài Tấn cho ra đời thi phẩm “Ði, Ðứng và chạy… với thời gian” – – Như tôi biết, đó là thi phẩm mới nhất của ông, tính tới hôm nay.

Vẫn là những cảm quan, cái nhìn đi ra từ trái tim mẫn cảm của một nhà thơ chọn ăn, ở một đời với cô quạnh, nhưng với “Ði, Ðứng và chạy… với thời gian” Từ Hoài Tấn đã cho thấy, dường ông bước lùi sâu hơn vào cõi riêng của mình. Tôi hiểu, khi chọn tựa đề “Ði, Ðứng và chạy… với thời gian” cho thi phẩm mới của mình, tác giả cho thấy dòng đời vẫn xuôi chảy, dù chúng ta có chạy, đi theo hay đứng lại. Nhưng tâm thức của mỗi cá nhân vốn độc lập.

Nó nằm ngoài định luật tự nhiên này – – Hiểu theo nghĩa chúng ta có toàn quyền chọn cho mình một thái độ ứng hợp: Xuôi theo hay đứng lại, bên lề…
Với Từ Hoài Tấn, chẳng những không “Ði, Ðứng và chạy… với thời gian” mà thơ ông còn cho thấy quá khứ, thiên nhiên những bức tranh tĩnh lặng, tựa những game màu cũng đã khẩm nặng trầm tích qua những liên tưởng sắc, buốt, xỉa-xói-vết-thương:

“Ly thủy tinh trong vắt như nỗi buồn không soi đáy
Khuôn mặt em hình quả mãng cầu gai
Ta nhảy múa với niềm vui cô độc

“Một kẻ lạ đi qua
Lời nguyền rủa
Như thanh kiếm chém vào mặt

“Một cô nàng đi qua
Tiếng cười vỡ
Ly thủy tinh ném xuống mặt đường

“Ngày đi qua
Thì thầm điệu ru tội lỗi
Ðôi tình nhân hôn nhau cuối hẻm”
(Trích “Trong Quán Rượu”)

Hoặc:

“Ta thử khóc và cười mỗi ngày
Hình như không ai nhìn thấy
Ngày đi và đêm xuống
Không có nghĩa gì với gã ăn mày mù lòa tự nhiên đi qua công viên
Hay ngồi lặng lẽ trên băng ghế

“Ngày đi và đêm xuống mối tình em mang rơi theo
Sao viên đá nặng vẫn đeo trên cổ.”
(Trích “Khúc Ban Chiều”)

Hoặc nữa:

“Trong một cố gắng không dừng lại
Tôi hẹn hò em
Ám hiệu ngắn
9 giờ sáng – góc ngã tư – bờ tường tím – đội nón xanh
Tin đi
Người đi
Cuộc hẹn đi
Thời gian đi

“Và như thế
Trong một cố gắng không dừng lại
Tin mất
Người mất
Thời gian mất

“Chỉ còn lại
Tôi.”
(“Cuộc Hẹn”)

Vẫn với Từ Hoài Tấn, chẳng những không “Ði, Ðứng và chạy… với thời gian” mà ông còn cho thấy chia ly và bóng tối từ những tháng, năm khuất lấp vẫn tìm về trong thơ ông, tựa những game màu ám-dụ, đầy những liên tưởng sắc, buốt; mang theo những lát dao lạnh lùng đào-xới-những-vết-thương cũ, mới:

“Trả lại cho tình em vì không còn cách nào giữ lại em
Khi em đã là người khác
Khi đôi mắt em là ngọn lửa khác
Khi lời tình yêu đã là tiếng vang vọng
Và khi ngày đã trở qua đêm”
(Trích “Chỗ Không Cùng”)

Hoặc:

“Vào những đêm khuya khi vầng trăng không còn
Sao Hôm dần biến mất
Anh tìm em trong bóng mây qua
Ðôi mắt em ẩn chứa niềm bí mật

“Chúng tôi sống lặng lẽ mơ ước trong gió bụi của khốn khổ
Hàng đêm nhìn lên khoảng trời xanh
Thì thầm cầu nguyện và mong đợi phép lạ…”
(Trích “Những Ngôi Nhà Thuê ở Ðường Số 37”)

Tuy nhiên, có dễ mưa mới người bạn hoặc, nói một cách thậm xưng, là người tình thủy chung nhất của nhà thơ này.

Với tôi, mưa là hiện tượng thời tiết quen thuộc, thân thiết của rất nhiều thi sĩ Việt Nam. Nhưng, nếu có một nhà thơ cho thấy mưa hiện diện cùng khắp các trang thơ của họ thì, một trong những người đó là Từ Hoài Tấn:

“Tháng mười hai năm ấy
Mưa trở lại
Trong hẻm nhỏ có quán cà phê
Bà chủ bốn mươi tuổi
Em trở lại ngồi bên ta
Lời tình ái dài và đều như mưa ngoài cửa”
(Trích “Kỷ Niệm”)

…….

“Mùa mưa anh không thoát khỏi chiếc bóng em
Sự suy tư mòn gặm
(…)
“Buổi sáng theo cơn mưa đầu ngày
Một chút nhớ làn khói bay
(…)
“Em thiên nhiên đóa hoa mùa hạ
Những giọt mưa đầu mùa sóng sánh chiếc ly không
(…)
“Ai đi ngang che giấu mặt nõn nường
Mưa vang âm dòng suối”
(Trích “Khi Yêu”)

……

“Buổi chiều mưa bất thường trái mùa
Khúc trầm bên chén trà
Người phụ nữ bước qua bên kia đường đón xe buýt
Dưới tàng cây che phủ vệ đường núp mưa những cô gái nhỏ xì sầm
Cảnh tượng chiều xám”
(Trích “Thơ Cuối Năm”)

……

“Những ngày này thường có cơn mưa đêm về sáng
Ðều đều như lời kinh dịu dàng cám dỗ
Mùa mưa chưa qua sao”
(Trích “Lời Cám Dỗ Dịu Dàng”)

……

“Cơn mưa đi qua ánh sáng của ngày
Khúc hát ru chiều sẩm tối
Người thanh niên đứng trong hẻm cụt nói rằng
Môi hôn trên cây và nụ cười trên gió”
(Trích “Khi Mùa Mưa Bắt Ðầu”)

……

“Buổi chiều về qua ngõ
Không nghe tiếng dương cầm
Vị mặn ở đầu lưỡi
Mưa và em”
(Trích “Là Khi Em Ði”)

……

“Chiếc dù che góc quán nhỏ vệ đường ngồi hai người
Những chiếc ly không đầy nước
Ngày mưa qua
Ðôi mắt ẩm ướt em nhìn ngắm giọt đều không tạnh…”
(trích “Thành Phố Mưa”)

…….

Ngay với những trang thơ không có một chữ “mưa” nào của Từ Hoài Tấn, nhưng ngữ-cảnh toàn bài, cũng cho tôi cảm được đâu đó, hơi hướm những cơn mưa chờ đợi.

Tôi nghĩ, có dễ “mưa,” chiếc bóng thứ hai, đeo đẳng hành trình và, cũng là định mệnh thi ca của tác giả này?

(Calif. Tháng Giêng 2017)

———–
Chú thích
(1) Trích Võ Công Liêm: “Dòng chảy không ngừng ở Từ Hoài Tấn,” Bạt, thi tập “Ði, Ðứng và, chạy… với thời gian,” Nhà XB Hội Nhà Văn, Saigon, 2012

Mời độc giả xem Điểm tin buổi sáng Thứ Sáu, ngày 24 tháng 2 năm 2017

Nhà văn Y Uyên tử trận Tháng Giêng 1969. Ðã 47 năm kể từ ngày đó. Suốt bao nhiêu năm, sau 1975, tôi cố đi tìm cho được tạp chí Văn (Sài Gòn) số 129 với bìa trước có hình Y Uyên, nhưng vô vọng. Ngoài chuyện tìm lại nhân dáng và sự nghiệp của một nhà văn mà mình yêu thích, còn có một lý do riêng: trong số này, có một bài của tôi, “Khuôn mặt chiến tranh trong tác phẩm Y Uyên.” May làm sao, nhà văn Nguyễn Lệ Uyên (hiện còn ở trong nước) đã cất công đi tìm và tìm ra. Anh copy và gửi qua cho tôi số Văn này, nguyên vẹn và đẹp không khác gì bản gốc.

Tôi không quen Y Uyên, chỉ biết anh qua các sáng tác trên Bách Khoa, Văn… và là một trong những người mến mộ nhà văn này. Anh có một phong cách viết rất riêng: điềm đạm, đôi khi như dửng dưng, nhưng đọc kỹ lại đậm đà, chua xót. Ðược xếp vào loại những “cây bút trẻ” của thời thập niên 1960, anh là cây bút cưng của Bách Khoa và Văn mà cũng là cây bút cưng của Võ Phiến và Trần Phong Giao.

Ðây là số Văn tưởng niệm Y Uyên, phát hành vào Tháng Năm 1969, được thực hiện chỉ 4 tháng sau ngày anh tử trận. Theo lời “Thư tòa soạn,” dù đã tăng thêm 32 trang so với thường lệ, nhưng vẫn không đủ chứa hết bài vở của bạn bè, văn hữu gửi đến. Nội dung gồm có hai phần, phần một dành cho những bài tiểu luận viết về các tác phẩm của Y Uyên, trong đó, có sự góp mặt của Thanh Tâm Tuyền, Trần Hữu Thục, Trùng Dương, Lâm Hảo Dũng, Nguyễn Mạnh Côn, Châu Hải Kỳ, Thu Thủy. Phần hai dành cho các văn hữu và bạn bè viết về tác giả và những kỷ niệm. Phần này có sự góp mặt của Mường Mán, Cao Thoại Châu, Võ Hồng, Huỳnh Phan Anh, Trần Phong Giao, Mang Viên Long, Lê Bá Lăng, Trần Huiền Ân… “Thư tòa soạn” còn cho biết, được sự đồng ý của các tác giả có bài, “anh em trong tòa soạn Văn cũng đóng góp thêm phần mình và trao tổng số nhuận bút của số Văn 129 tới gia đình Y Uyên gọi là góp một phần nhỏ trong việc xây cho Y Uyên một nấm mồ.”

Một trong những bài viết cảm động nhất là của Lê Bá Lăng, bạn văn mà cũng bạn cùng khóa Thủ Ðức và bạn chiến đấu của Y Uyên. Xin trích đoạn cuối:

“Y Uyên! Y Uyên! Tôi viết những dòng này trên bãi chiến. Không phải bãi tập trên những đồi Tăng-Nhơn-Phú, nơi mà chúng ta đã chung sống ít tháng ngày ngắn ngủi. Nơi đây là một khu rừng thưa, lúc này là lúc thần kinh căng thẳng vì đợi chờ những viên đạn địch hung hãn, những tiếng reo hò man rợ. Lòng tôi trũng xuống. Tôi gọi tên anh và tôi thầm hỏi: tôi còn mùa hoa nào chờ anh cưới vợ? chờ anh lập nhà xuất bản? chờ anh ra báo? chờ anh cất tiếng gọi anh em? Có còn mùa hoa nào, hỡi anh, hỡi Y Uyên…” (LBL/Còn Mùa Hoa Nào…)

Cao Thoại Châu cũng có một bài thơ rất cảm động; xin trích đoạn đầu:

sao xuất ngũ sớm và kỳ cục vậy Uyên
có phải vì những người còn sống
đều đớn đau nên tìm đi vội vàng
như vì sao lẩn trốn bình minh
của một ngày nổi bão
(CTC/Trong Nấm Mồ Ký Ức)

Nhưng nhiều kỷ niệm nhất về con người và về quá trình hình thành sự nghiệp văn chương của Y Uyên là từ Trần Phong Giao, thư ký tòa soạn Văn giai đoạn đó. Ðáng nhớ nhất là đoạn nói về cái trớ trêu trong số mạng của Y Uyên.

“Lộ xỉ, lộ hầu, tướng đi không chắc bước… tay này chết yểu,” một nhà văn lão thành đã nói bâng quơ như thế, khi cụ nhìn theo Y Uyên lúc đó mới vừa bước ra khỏi cửa tòa soạn. Nghe lời vị túc nho cao niên nọ nói mà tôi bỗng rùng mình. Lúc đó Y Uyên đang thụ huấn trong quân trường. Tôi có nói với một vài chỗ quen biết nhờ lưu ý kéo cho hắn đi ngành. Tôi được trả lời là cứ yên chí. (…) Ít lâu sau, chúng tôi được biết quân đội đã chiếu cố tới hắn. Một bưu điệp đã được gửi ra tiểu khu nơi hắn trú đóng, cho hắn nộp đơn xin thuyên chuyển về Sài Gòn. Chờ lâu chưa thấy hắn về, một nhà văn bạn lại xin với thượng cấp cho hắn được đặc cách thuyên chuyển về Sài Gòn.

Tôi được tin văn hữu nọ đã lo xong mọi thủ tục cần thiết, (việc gọi Y Uyên về Sài Gòn chỉ còn là việc thu xếp trong vòng vài ngày), ngay sau lúc một cú điện thoại khác báo tin Y Uyên đã từ trần, chiều hôm trước, tại Phan Thiết. Trả lời anh bạn văn tôi cố lấy giọng bình tĩnh: “Cám ơn anh. Có điều muộn mất rồi vì Y Uyên đã tử trận.” (…) Như mọi người, anh bạn không tin là Y Uyên đã chết. Anh chỉ tin điều đó vào buổi sáng hôm sau, khi anh, mặc quân phục vào, cùng mấy quân nhân khác đặt tay vào sợi dây chão, từ từ thả chiếc quan tài bọc xác Uy xuống sâu trong lòng đất lạnh. (TPG)

Một trong những đặc điểm – và là đặc điểm nổi bật nhất của văn Y Uyên – là cách viết của anh về chiến tranh. Ðặc điểm này đã từng được Viên Linh (qua một bút hiệu khác, Hồ Tùng Nghiệp) đề cập đến rất sớm từ năm 1966 khi nhà thơ này điểm tập truyện đầu tay “Tượng Ðá Sườn Non” của Y Uyên:

“Trong cả tập ‘Tượng Ðá Sườn Non’ có lẽ chỉ tìm thấy vài danh từ chiến tranh. Có cả truyện không nhắc đến nó một tiếng, nhưng theo tôi Y Uyên là nhà văn viết về chiến tranh hay nhất trong những người gần đây đã viết về chiến tranh.” (Viên Linh/Y Uyên, văn chương của một cuộc chiến/Tuần báo Nghệ Thuật 66, 1966)

Trong bài viết của tôi (ký tên thật Trần Hữu Thục), tôi có cùng một nhận định. Xin trích một đoạn:

“Khuôn mặt chiến tranh Y Uyên dựng nên thật thầm lặng, thầm lặng lạ lùng. Thầm lặng, nhưng thật phức tạp, thật bi thảm. Những dáng vẻ, những động tác, những cảm giác, những ý nghĩ của các nhân vật trong tác phẩm Y Uyên, cũng như những khung cảnh mà -Uyên mô tả, mang lại cho người đọc những cảm tưởng bùi ngùi, những xúc động sâu xa, ngây ngất. (…) Cũng chính vì thế mà khuôn mặt chiến tranh của Y Uyên rất sống, rất thực. Nó không mang vẻ giả trá của một mớ lý luận rất kêu về chiến tranh được đặt vào ý nghĩ hay lời nói của nhân vật của một số nhà văn. Y Uyên không vẽ lên rõ ràng một khung cảnh thật hãi hùng, thảm thương của chiến cuộc. Những khung cảnh như thế dễ kích thích cảm giác người đọc, nhưng cảm giác chóng qua. Thực ra, chiến tranh đâu chỉ bi thảm ở những hình ảnh chiến địa máu me, ở súng nổ đạn bay, ở hỏa châu, ở tiếng hô xung phong, ở những thân người gục xuống… Cái bi thảm của nó kéo dài bàng bạc, dai dẳng sau những trận chiến và kéo lê thê ở bất cứ đâu, dù ở đó chưa một lần thành bãi chiến trường. Chiến tranh có mặt ở cả những lúc im lặng, ở những cử chỉ sợ hãi vu vơ, ở cái nôn nả, phờ phạc của một người đàn bà, ở một lớp học chợt có một đứa học trò nghỉ học, ở sự vội vã, hấp tấp của một giáo viên ở trường làng.” (THT)

Y Uyên, tên thật Nguyễn Văn Uy, sinh năm 1943 ở Phúc Yên, theo gia đình di cư vào Nam năm 1954, ngụ tại Gò Vấp. Tốt nghiệp sư phạm, dạy học tại Tuy Hòa. Nhập ngũ khóa 27 trường Sĩ Quan Thủ Ðức, chuyển về đóng quân tại đồn Nora, Phan Thiết. Ngày 8 Tháng Giêng 1969, bị địch phục kích, tử trận ngay dưới chân núi Tà Lơn, bên một dòng suối.

Bây giờ là Tháng Giêng. Nhớ đến anh, nhắc lại đôi điều, tuy đã quá lâu, nhưng không cũ. Xin trích một trong những câu ám ảnh tôi nhất trong văn Y Uyên khi anh đề cập đến – mà cũng là một cách định nghĩa của anh – về chiến tranh đối với người lính ngoài trận mạc:

“Không nỗi ngây ngất nào rực rỡ như nỗi ngây ngất chiến tranh, phía sau có lửa, phía trước có máu của mình.” (trong truyện ngắn Mùa Xuân Qua Ðèo)