Lời Tòa Soạn: Khu vực miền Tây Nam Bộ (Đồng Bằng Sông Cửu Long) của Việt Nam hiện đang đối mặt với đợt hạn hán khốc liệt, đe dọa cuộc sống của hàng triệu người dân. Trong số 12 tỉnh công bố tình trạng thiên tai hạn hán, xâm nhập mặn, có 8 tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long là Tiền Giang, Bến Tre, Kiên Giang, Sóc Trăng, Long An, Cà Mau, Vĩnh Long và Trà Vinh. Phóng viên báo Người Việt đã về 4 tỉnh Bến Tre, Tiền Giang, Trà Vinh và Cà Mau để ghi nhận cuộc sống của người dân và gởi đến độc giả qua loạt bài này.

* Miền Tây Việt Nam khốn khổ vì hạn hán (Bài 7)

Bài và hình: Trần Tiến Dũng/Người Việt

SÓC TRĂNG (NV) – Ngày nay, người các tỉnh miệt duyên hải miền Tây không cần phải ngược xuôi trên quốc lộ 1. Người ta cứ phóng xe gắn máy từ Sài Gòn xuống Bến Tre qua cầu Cổ Chiên đến Trà Vinh, rồi từ đó đi về huyện Tiểu Cần, Cầu Quan, đến bến phà Ðại Ngãi, qua Cù Lao Dung là đến tỉnh Sóc Trăng, sau đó qua tỉnh Bạc Liêu.

Phà Ðại Ngãi, Cù Lao Dung

Lúc chúng tôi đến phà Ðại Ngãi, nhìn những chiếc phà lớn vốn là phà của Mỹ Thuận, Cần Thơ ngày trước, được đưa về bến này chỉ để đưa xe hơi, xe hàng và xe gắn máy chớ tuyến đường này không có xe khách. Ði trên tuyến phà qua cửa Sông Hậu, khách phương xa sẽ được nghe ba ngôn ngữ Khmer, Tiều, Việt. Thật đáng ngạc nhiên khi thấy từng tốp thanh niên người Khmer đi xe máy đời mới, ăn mặc lịch sự như dân Thái ở Bangkok, phải chăng hình ảnh cộng đồng người Khmer nghèo khó lam lũ đã lùi xa rồi?

Thường đa phần người Việt, kể cả dân miền Nam chánh hiệu cũng chỉ biết sông Tiền, sông Hậu ở những đoạn có cầu phà, ít ai biết đến các cửa lớn của dòng sông Mekong. Chúng tôi cảm thấy choáng và tự hào vì độ lớn rộng mênh mông của dòng sông Hậu chảy qua Cù Lao Dung. Bây giờ, trước cửa sông mẹ bát ngát mới thấm thía cốt cách từ sông nước, đất trời đã định hình nên tánh đại lượng, hào phóng của người đồng bằng, những người chân chất đang đối diện với thiên tai tệ hại nhất so với thế hệ ông bà lớp trước.

Cánh đồng trồng lúa tốt nhất Sóc Trăng đang bắt đầu chết cháy.

Trên phà, gần kề bên chúng tôi bỗng có tiếng khóc của một bé gái, quay lại, trước mặt chúng tôi có một bé gái chừng 3 tuổi, đang đòi mẹ cho ăn gì đó nhưng mẹ bé không cho. Hỏi chuyện, chúng tôi được biết ba, mẹ của bé gái đã đi bằng xe gắn máy vượt hơn 600 km để từ Ðắk Lắk về lại Sóc Trăng và bé gái phải ngồi trong lòng mẹ suốt hai đêm hai ngày.

Ba mẹ bé gái từ Sóc Trăng lên Ðắk Lắk để làm nghề lượm hột điều, có từng đoàn người từ miền Tây lên các tỉnh miền Ðông, Tây Nguyên để làm thuê kiếm sống. Người chồng cho biết. Vợ chồng anh lần đầu nhập đoàn người đi lượm hạt điều vì đất quê anh bị hạn và nhiễm mặn, lúa thì chết, tôm cá thì cửa cống đóng lại, bơm nước dơ vô cũng chết.

Anh chỉ vào cái bao lớn ràng phía sau xe nói, “Tui tưởng lên trển mần được lâu nên chở theo nồi, niêu, mền, gối cho vợ, con, ai dè năm nay trên đó cây điều cũng gặp hạn ít có bông, thất trắng mắt, đâu có bao nhiêu hột mà người đi lượm mướn đông nghịt, nên phải bỏ về sớm chớ ở lâu tiền đâu mà sống.”

Gia đình người nông dân Sóc Trăng bỏ nhà đi lượm hột điều mướn ở Nam Tây Nguyên.

Ðược biết công lượm một kg hột điều là 2 ngàn đồng, mỗi ngày nếu vườn có hột nhiều, mỗi người lượm được hơn 50 kg hột. Chúng tôi định hỏi thăm là trở về quê trong mùa thiên tai thì vợ chồng anh làm gì sống, nhưng không dám, ích gì khi khoét sâu vào nỗi lo của đôi vợ chồng trẻ có con mọn.

Từ tả ngạn sông Hậu, phà Ðại Ngãi đưa khách đến Cù Lao Dung, xuống phà băng qua cù lao, khách phải lên phà lần nữa để đến bến thuộc Sóc Trăng. Cù Lao Dung. Từ ngàn xưa đây là vùng được bao phủ bởi dòng nước ngọt của sông Mekong, nhưng năm nay đoạn sông mênh mông này là nơi nước mặn xâm chiếm mà không có cửa cống, cửa đập nào ngăn nổi. Tại sao có tai họa này, ai cũng biết biến đổi khí hậu, nước biển dâng cao hay nước từ thượng nguồn sông Mekong bị Trung Quốc chiếm đoạt, nhưng không ai biết bao giờ thì tai ương này sẽ qua.

Bơm nước cứu lúa theo kiểu bà con người Khmer.

Ở Sài Gòn, dư luận rao thông tin ông thủ tướng sắp về hưu “đề nghị” Trung Quốc xả nước các con đập ở đầu nguồn sông Cửu Long để giúp Việt Nam ngăn nước mặn nhập sâu và chống hạn. Năm nay ông thủ tướng này đề nghị xin nước, năm sau ông thủ tướng khác cũng lại đề nghị xin nước, và trong bối cảnh biến đổi khí hậu mà Việt Nam là một trong 10 quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất. Vậy mỗi năm chẳng cần lập đàn cầu Trời, chỉ phải cúi đầu xin thiên triều Trung Quốc, năm hạn thì ban nước, năm lụt thì ngăn nước! Và rồi, Trung Cộng cũng “ban ơn” công bố lịch xả nước thủy điện nhưng nguồn nước “bố thí” chảy qua 4,000 km đến được cuối dòng Mekong thì liệu còn được bao nhiêu nước đẩy dòng xâm ngập mặn trước các cơn sóng nước mặn ngược dòng.

Chúng tôi nghỉ chân trên Cù Lao Dung, từ quán nước ở phía gần thị trấn, khung cảnh cây xanh, trái ngọt của đất cù lao đang dần nhiễm nước mặn này khiết ai cũng xót xa. Chúng tôi nhớ tháng trước, có đến vùng trồng hành nổi tiếng ở Vĩnh Châu, một nông dân người gốc Tiều, lúc trò chuyện đã kể với giọng thảng thốt: Năm nay, hành ở Vĩnh Châu củ nhỏ xưa nay chưa từng có, ông nghi ngờ là do đất bị gì đó chớ không thể không có nguyên do. Cuối cùng tự ông đưa ra kết luật trong tiếng thở dài, “Tui ngờ do nước tưới bị lây nước mặn, nếu mà đúng thì chuyện tui trồng hành bị nhỏ củ là ông Trời còn thương!”

Nông dân Khmer trong thiên tai

Từ Ðại Ngãi, chúng tôi đi xe ôm về thành phố Sóc Trăng, dọc hai bên đường là cánh đồng lúa vào loại tốt bậc nhất của cả vùng đồng bằng. Tôi nói với người chạy xe ôm nếu biết ở đâu có ruộng bị nhiễm mặn thì đưa tôi tới. Anh nói, “Chút xíu nữa ông thấy hai bên đường lúa cháy thê thảm luôn.” Thật vậy, không ai tin được rằng cánh đồng lớn bên hữu ngạn sông Hậu này lại đang cháy ngay trong mùa gặt, mút mắt chúng tôi là những màu lúa vàng héo, chỉ đôi ba chỗ mặt ruộng trũng là còn màu xanh.

Cây bồ đề cổ thụ mà bà con người Khmer tin rằng sẽ ban phước cho họ vượt qua thiên tai.

Dừng lại ở một bờ ruộng đang có người bơm nước. Lần đầu tiên chúng tôi biết có cách bơm nước bằng chân vịt của máy chạy ghe. Nông dân ở đây đẩy nước bằng chân vịt máy ghe vào một cái ống tròn, mềm làm bằng vải nhựa, cái ống dài như một con trăn khổng lồ đưa nước vào sâu trong cánh đồng. Người nông dân gốc Khmer, nói giọng lơ lớ, “Bơm cho có vậy mà, nước mặn vô trong đất chớ có chảy trên mặt như nước bơm đâu.” Bà con người Khmer nơi đây xưa nay nổi tiếng là người làm lúa giỏi, trồng lúa ba vụ chưa bao giờ thất trong suốt mấy mươi năm, nhưng từ thiên tai năm nay trở đi tai họa do đất nhiễm mặn đáng sợ hơn cả dịch sâu rầy hay mưa lũ, nắng hạn.

Chúng tôi dừng lại bên đường, nơi bà con người Krmer đang dựng rạp kết đèn làm lễ cầu phước quanh một góc cây bồ để cổ thụ hàng trăm năm tuổi. Dù không rõ về tập tục lễ hội của bà con người Khmer, nhưng việc cả một cộng đồng dân cư thể hiện sự trân trọng và ký gởi đức tin vào một cây cổ thụ cũng có thể đoán biết không bao giờ bà con thôi bền lòng tin rằng tai ương rồi sẽ qua.

Dù hiểm họa nước biển dâng cao có tầm toàn cầu nhưng việc các cộng đồng dân cư nhỏ luôn tin: Cây xanh ban phước cho con người, nước ngọt ban phước cho cây xanh, niềm tin giản dị mà mãnh liệt đó của nhiều cộng đồng dân cư ở Sóc Trăng và duyên hải đồng bằng miền Nam luôn là điểm tựa để họ tồn tại qua cơn thiên tai.

Lời Tòa Soạn: Khu vực miền Tây Nam Bộ (Đồng Bằng Sông Cửu Long) của Việt Nam hiện đang đối mặt với đợt hạn hán khốc liệt, đe dọa cuộc sống của hàng triệu người dân. Trong số 12 tỉnh công bố tình trạng thiên tai hạn hán, xâm nhập mặn, có 8 tỉnh thuộc đồng bằng sông Cửu Long là Tiền Giang, Bến Tre, Kiên Giang, Sóc Trăng, Long An, Cà Mau, Vĩnh Long và Trà Vinh. Phóng viên báo Người Việt đã về 4 tỉnh Bến Tre, Tiền Giang, Trà Vinh và Cà Mau để ghi nhận cuộc sống của người dân và gởi đến độc giả qua loạt bài này.

Bài và hình: Trần Tiến Dũng/Người Việt

TRÀ VINH (NV) – Rời thành phố Trà Vinh, đi ngang qua khu hành chánh tỉnh có qui mô to lớn vào hạng hàng đầu cả nước và phải nói đường nét kiến trúc khá tân kỳ so với không gian thanh cảnh yên bình, truyền thống của một trong các tỉnh nghèo, nhưng được quí mến với nền nếp văn hóa đậm hồn và chất người miền Nam.

Ði về hướng huyện Tiểu Cần, lúc qua bãi rác tỉnh, người chạy xe ôm hỏi tôi có tới đây chơi bời chưa hay có biết danh khu này không, khu này nổi tiếng nhất ở đây đó, tới giờ nào già, trẻ cũng có các em tiếp.

Giữa trưa nắng chói mùa hạn, đi ngang rất nhiều các quán cà phê võng, tiệm karaoke, quán nhậu… mập mờ bóng tối đang gọi mời, những ai theo dõi tin xã hội đều nhớ về thân phận của nhiều phụ nữ các tỉnh thành miền Nam đi làm ăn xa bằng “vốn tự có.”

Qua hết khu đèn đỏ Trà Vinh, đường đến huyện Tiểu Cần vẫn mút mắt màu xanh cây trái và các cánh đồng đã cày bừa chờ qua mùa nắng hạn để gieo hạt. Khu vực này đất nước ngọt nên không ảnh hưởng thiên tai nhiều, ngay cả tình trạng nước sinh hoạt và nước ăn uống người dân cũng trông cậy vào chính túi tiền mình để mua. Tập quán mua lu, xây hồ chứa nước mưa dùng trong mùa nắng hạn của dân đồng bằng miền Nam hầu như không còn nữa. Sự ỷ lại vào nguồn nước máy và bình nước “tinh khiết” có khi sẽ là tai họa khó lường trong thời biến đổi khí hậu.

Dấu hiệu để biết sắp đến thị xã Tiểu Cần là hình ảnh các ngôi chùa Khmer to đẹp. Trà Vinh là một tỉnh có nhiều chùa nhất, có vẻ người Trà Vinh ai cũng tự hào tỉnh mình có đến 174 ngôi chùa, riêng chùa của người Khmer đã là 140, nhiều nhất cả tỉnh miền Nam. Các hàng cây dầu cổ thụ trong sân chùa người Khmer mới đáng để tự hào, vì lúc này mới thấy hết giá trị khi bóng mát cây xanh che chở giữ lại chút hơi ẩm cho đất và người.

Ao Bà Om, thắng cảnh nổi tiếng nhất của Trà Vinh, nay thành một cái ao cạn nước trơ đáy.

Trước khi rời thành phố Trà Vinh, chúng tôi đã ghé qua thắng cảnh nổi tiếng nhất, Ao Bà Om. Người bạn địa phương đi cùng cho biết, từ nhỏ tới tuổi trung niên, lần đầu tiên anh thấy Ao Bà Om cạn queo, nứt nẻ. Thật vậy, dưới lòng ao bây giờ chỉ còn sót một vũng nước bùn. Phần nước bùn còn lại chỉ bằng vài manh chiếu nhưng người giăng câu bắt cá cứ chà đi sát lại mặt nước hiếm hoi để quăng chài bắt cá để kiếm sống qua ngày. Còn toàn bộ diện tích đáy ao trở thành một thảm cỏ cho thanh niên nam nữ chạy xe máy, xe đạp dạo chơi hoặc ngồi bẹp tâm sự chuyện trò.

Thị trấn Cầu Quan mùa nhiễm mặn

Lúc đi ngang qua các ngôi chợ nhỏ trên đường đến thị trấn Cầu Quan, thấy có nhiều sạp bán thị chó sống. Người lần đầu đến vùng này như chúng tôi ngạc nhiên hỏi anh xe ôm. Anh nói. “Cầu Quan là khu người Bắc di cư ngày trước, nhưng người Khmer, nhất là đám thanh niên bây giờ cũng ăn thị chó ầm ầm.”

Lần đầu tiên trong lịch sử của thắng cảnh Ao Bà Om, người dân có thể chạy xe, ngồi chơi ngay đáy ao.

Từ xa, thị trấn Cầu Quan hiện ra với hai tháp nhà thờ lớn mang đường nét kiến trúc và màu sắc toàn mỹ như Vương Cung Thánh Ðường Sài Gòn. Nhà thờ Mặc Bắc thuộc giáo phận Vĩnh Long, được xây dựng vào năm 1886 là một trong những nhà thờ Công Giáo đầu tiên của miền Nam. Ðến thị trấn Cầu Quan này vào mùa thiên tai hạn và nhiễm mặn thì hình ảnh các vườn cây từ nhà chùa Khmer và bóng mát tháp chuông nhà thờ lớn là điểm an ủi những trái tim nặng trĩu âu lo.

Trò chuyện với một người đàn ông vừa đưa mẹ mình đến nhà thờ cầu nguyện. Anh hối hả nói, “Mấy ông đi thẳng đường, quẹo trái, cứ đến đập tám cửa thì thấy có quán cà phê, sẽ thấy các ông quan đang ngồi, vô mà hỏi chuyện. Tôi phải về chạy đi Trà Cú lo cái bè cá, vớt vát được con nào hay con đó.”

Khi người đàn ông phóng xe đi, chúng tôi nhìn theo và tin rằng trạng thái hối hả vớt vát chút của cải trong mùa thiên tai này là cách duy nhất mà người dân tự bơi để cứu mình. Nhịp sống của người dân thị trấn Cầu Quan sau phiên chợ sáng, vẻ ngoài vẫn bình thản trước tình cảnh cô độc của những hộ gia đình đầu tiên bị thiệt hại vì thiên tai.

Ở một góc thị trấn Cầu Quan, các giáo dân của họ đạo Mặc Bắc đang chằm lá dừa chống dột và cầu nguyện cho mùa mưa sớm về để thoát nạn hạn hán.

Thị trấn mang tên Cầu Quan là do trước đây vào năm 1925, người Pháp cho xây cầu bê-tông cao để cho tàu La Cigogne đi qua đưa khách đi tuyến Mặc Bắc-Sóc Trăng. Ngày nay một trong những vị trí cao nhất của thị trấn là Cống Tám Cửa, một cống ngăn mặn lớn ở thị trấn Cầu Quan.

Khi đến đây chúng tôi đã thấy cả một đám đông người đi đường đậu xe gắn máy ngay trên cống. Có tai nạn hay có người tự vận chăng? Không, người dân tập họp nơi đây để xem một chuyện mà hàng chục năm nay chưa từng xảy ra ở thị trấn này, đó là chuyện mở một trong tám cửa cống hẹp trong khoảng 15 phút cho ghe thuyền lưu thông. Khi chúng tôi hòa vào đám đông trên cửa cống lúc sà lan, tàu, ghe đang được phép lưu thông một chiều qua miệng cống hẹp từ phía mặt sông nước ngọt, phía đối diện nước mặn thì từng đoàn tàu, thuyền đang xếp hàng dài để máy nổ chờ được qua cống. Trước miệng cống hẹp là cảnh tất bật, vang tiếng hét la… của tài công, người canh cửa cống đang hướng dẫn các phương tiện thủy lớn lách mình qua cống.

Người đứng trên miệng cống như đang được coi một trò chơi mạo hiểm, họ có thể cảm nhận được sự va chạm nhẹ của mạn thuyền vào miệng cống. Mỗi ngày cống tám cửa, cống ngăn mặn chính của cả huyện Tiểu Cần, Cầu Quan này chỉ mở một cửa và mở một lần trong 15 phút cho tuyến giao thông thủy huyết mạch. Nhưng hỡi ơi, từ các cửa cống ngược về hàng chục cây số phía các dòng phụ lưu chính từ hướng hữu ngạn con sông trước đây quanh năm nước ngọt, riêng năm nay thì nơi nào may mắn lắm thì nhiễm mặn lờ lợ, nơi tệ hơn đã đắng nghét và người dân ai cũng cầu nguyện cho mùa mưa đến sớm để các vườn cây ăn trái, ruộng lúa, luống mía của họ tránh được cảnh chết mặn.

Một cây giếng mà người dân thuê đóng để có nước lợ sử dụng có giá khoảng 5 triệu đồng.

Trò chuyện với đôi vợ chồng làm nghề hái dừa, họ cho biết, thời gian gần đây chủ vườn kêu hái dừa làm không kịp, họ sợ nước nhiễm mặn hơn nữa dừa sẽ quéo, “Vợ chồng cháu ngày hái vài trăm dừa là chuyện thường nhưng lúc này đuối vì bán ra khó lắm.” Ðược biết giá dừa tươi bán tại vườn chỉ có 40 ngàn đồng/chục 12 trái dừa.

Buổi trưa Cầu Quan, dưới sông các bè nuôi cá đã kéo về để trơ đáy, trong bóng râm sân nhà, từng nhóm thiếu nữ đang chằm lá dừa lợp nhà chuẩn bị chống dột trong mùa mưa dù không biết mùa mưa có về đúng chu kỳ không hay biến mất trong bầu trời nóng rực. Trong cái quán bên đường dựng sát bên trụ xi măng tuyến ống cấp nước của công ty cấp thoát nước Trà Vinh, nhìn dòng chữ như một thứ mệnh lệnh: “Nghiêm cấm mọi hành vi xâm phạm khắc trên trụ.”

Chúng tôi nhớ lời kể của người bạn Facebook đang sống ở Trà Vinh, “Nước máy ở tỉnh tôi không dùng trong ăn uống được, chỉ là nước xài thôi, mùa này có mùi phèn mà cũng không phải là nước ngọt, ai muốn có nước máy tốt hơn thì phải bỏ 9 triệu mua lắp hệ thống lọc trước khi cho nước chảy vô nhà.” Dù chất lượng nước máy ở đây, lúc này không ngọt hoặc có tệ thế nào đi nữa cũng phải công bằng mà nói, đó là nguồn nước sạch tối cần thiết trong cảnh hoành hành của thiên tai.