Khi xưa trong vở tuồng cải lương “Tứ Đổ Tường” có một màn mà tất cả diễn viên đều nói tiếng Pháp một cách lưu loát.
Cũng có người cho rằng “đặt chuyện” chớ làm gì cải lương nói tiếng Pháp, vì giới đào kép cải lương mấy ai biết nói tiếng Pháp. Ngay cả nghệ sĩ Hữu Phước và Dũng Thanh Lâm tuy có quốc tịch Pháp nhưng cũng chẳng nói được tiếng Tây, thì làm thế nào để trình diễn lớp tuồng đối thoại bằng tiếng Pháp chớ!
Thế nhưng, đó lại là sự thật!
Thời thập niên 1930, các tù nhân chính trị đã thành lập gánh hát trong tù gọi là “gánh cải lương An Hải” mà ông Trần Tấn Quốc là một diễn viên.
Theo hồi ức của ông Quốc, cựu tù Côn Đảo, và là người sáng lập giải Thanh Tâm, thì Tết Nguyên Đán năm Nhâm Thân (1932) muốn tăng thêm phần long trọng, gánh cải lương An Hải xin phép được dọn gánh ra hát ở Châu Thành Côn Nôn ba ngày đêm liên tiếp, từ mùng 1 đến mùng 3. Đơn được Chúa đảo chấp thuận. Liền đó toàn sở được huy động phân công, việc nặng nhất là cất một rạp lộ thiên ngay trên khoảng đất trống, đối diện hai tiệm Hoa kiều, phía sau là nhà buôn người Việt gần nhà đèn.
Những người đã từng xem hoặc nghe nói về “gánh hát cải lương An Hải” đều nôn nao chờ đợi. Riêng số khán giả tù nhân trên đảo bàn tán xôn xao, chẳng biết họ có được tự do đi ra Châu Thành xem hát hay vẫn bị nhốt trong “banh” (bagne) dù rằng ba ngày Tết.
Trong đoàn hát, chỉ có anh Nguyễn Văn Nguyễn là người “mưu sĩ” nhất đời. Nhân dịp gánh hát được ra diễn tại Châu Thành, anh mới nghĩ một kế cho nhóm chính trị phạm lên hương phen này.
Anh Nguyễn là soạn giả kiêm đạo diễn và cũng là một diễn viên trội nhất. Trước ngày gánh dọn ra Châu Thành, anh triệu tập nội bộ và nói: “Theo phép của ông Chánh, bọn mình chỉ hát được ba đêm tại Châu Thành, tối mùng 1 đến tối mùng 3. Đêm đầu tiên, đầu năm chúng mình lựa một tuồng vui, có đông đủ ‘đào kép’ gọi là khai trương đầu năm, đến đêm mùng 2, theo ý tôi phải hát tuồng ‘Tứ Đổ Tường,’ rồi qua đêm mùng 3, muốn hát tuồng gì cũng được.”
Trong nhóm chưa ai kịp hỏi về ý nghĩa chọn tuồng “Tứ Đổ Tường” hát vào đêm mùng 2, thì anh Nguyễn nói, trong tuồng “Tứ Đổ Tường” có một màn tòa xử, theo ý của anh, màn này các diễn viên đóng vai tòa, biện lý, trạng sư đều nói tiếng Pháp và bỏ tất cả mấy bài ca, nghĩa là diễn một màn thoại kịch đúng nghĩa.
Mọi người thắc mắc, Nguyễn cười bí mật, đoạn anh giải thích thẳng thắn, rằng từ ngày bị đày ra đây đến nay, chắc anh em đều nhận thấy đại đa số thầy chú đều là người kém học, có cha viết không nổi một tờ “ráp bo” tội trốn trại, thế mà họ thường chửi chúng ta là “đồ dốt như con bò, đồ ngu như lợn.”
Bởi vậy, dịp này anh muốn chúng ta trả lời cho bọn thầy chú về vấn đề học thức chơi, và cũng để “mấy chả” bớt làm tàng. Họ làm việc cho Tây, tay sai của Tây và chỉ biết phục Tây. Bây giờ chúng ta nói… tiếng Tây cho họ nghe chơi. Nếu anh em tán thành ý kiến vừa trình bày thì tôi nhờ anh Khình tiếp với tôi mà viết rút màn tòa, toàn tiếng Pháp để chúng ta kịp tập dượt, từ điệu bộ đến giọng nói.
Anh em hoàn toàn tán thành. Hai anh Nguyễn và Khình cắm đầu viết. Tuy học thấp hơn Khình, nhưng Nguyễn thông minh và hoạt bát, còn Khình có đến hai cấp bằng cử nhân luật khoa và văn chương ở Paris, anh ít nói, nhưng viết rất tài. Trong một buổi chiều và một đêm, hai anh viết xong màn tòa bằng Pháp Ngữ.
Với tư cách đạo diễn, anh Nguyễn phân vai: Anh Khình vai biện lý, anh Nguyễn vai trạng sư, anh Tôn vai lục sự, anh Tiết vai thông ngôn và anh Chí Thành (Trần Tấn Quốc) vai chánh án. Nguyễn buộc anh em tập từ giọng nói cho thật “Tây,” anh Khình yêu cầu ai có vai trò phải học thuộc làu để nói cho trúng các điều luật mà anh moi trí nhớ ra viết.
Chiều 30 Tết, gánh “Cải Lương An Hải” dọn ra rạp tại Châu Thành Côn Nôn, và cấp tốc trang hoàng cho xong để trọn sáng mùng 1, theo cổ tục Tết Nguyên Đán, mọi người khỏi phải làm một việc gì nhân ngày đầu năm, mặc dù tất cả là tù.
Tết năm ấy, Côn Nôn có vẻ rộn rịp. Một số tù nhân được sống lại phần nào của cái sống “ngoài đời.” Chỉ tội nghiệp bao nhiêu tù tội ở “Chỉ Tồn” (trại cấm cố) không được hưởng sự tự do đi đứng như những tội ở các sở mà chỉ chơi lẩn quẩn trong sân khám (thường gọi là “banh”).
Đêm mùng 1, gánh hát diễn vở “Tội Của Ai” của soạn giả Nguyễn Thành Châu, tức Năm Châu. Tuy rạp lộ thiên, song hậu trường vẫn bao kín và có ngăn vách, mái lợp một phần gần sân khấu bắt buộc dành cho quan khách.
Ngoài vợ chồng ông Chánh chúa đảo, vợ chồng ông Kho Bạc (trưởng ty ngân khố) đều là người Pháp. Có một số đông lính gác dan người Âu, Ấn và đông nhất là thầy chú người Việt với vợ con của họ. Còn lại khán giả tù đứng chật như nêm.
Nhờ có số khán giả kỷ lục này mà đêm đó, toàn ban diễn thật xuất sắc. Ngoài số tiền tặng được 400 đồng (vào năm 1932 số tiền kia không nhỏ), trong số này riêng vợ chồng ông Chánh tặng 50 đồng, toàn gánh hát vui nhất là được hầu hết khán giả, thầy chú và tù nhân khen ngợi nhiệt liệt và biểu lộ cảm tình chan chứa đối với nhóm chính trị phạm ở Sở Làng An Hải.
Đêm thứ nhì, mùng 2 Tết, diễn tuồng “Tứ Đổ Tường” của Đặng Công Danh, trình diễn trên sân khấu Phước Cương hồi năm 1924-1925 thực hiện chương trình “phục thù” của anh Nguyễn.
Đến màn tòa, vừa kéo màn, những tiếng xì xào, những tiếng chắt lưỡi không ngớt trong khán giả đông như đêm mùng 1. Không quảng cáo trước, ý anh Nguyễn là muốn khán giả chứng kiến, từ bất ngờ này đến bất ngờ khác. Anh khéo dàn cảnh giống như một “công đường” của xã hội ngoài đời.
Sau hồi chuông đổ, quan tòa, biện lý oai nghi và bệ vệ với chiếc áo thụng đen bước ra, thì những tràng pháo tay nổ vang khắp rạp. Hầu hết đều không biết những chiếc áo thụng đen của quan tòa, biện lý, trạng sư mà diễn viên mặc đêm nay là mượn của Ban Kịch Quân Đội trong thành pháo thủ ở Côn Nôn.
Đợi tiếng vỗ tay chấm dứt, phiên xử bắt đầu. Khán giả, nhất là thầy chú, bỗng dưng im phăng phắc, còn các gác dan người Âu, người Ấn “dảo tai” nghe.
Một không khí nghiêm trang đến dễ sợ, đó là lúc các diễn viên nói ròng tiếng Pháp rất lưu loát và đúng giọng. Đến khi “Trạng Sư Nguyễn” trổ tài hùng biện, bênh vực cho cậu Dương Ái Sắc vì lụy tình phải mang tội trộm (theo trong tuồng) thì một “đám giặc” bên ngoài nổi lên. Các cậu lính người Âu, Ấn đứng ngoài nghe một vụ tranh luận sôi nổi bằng tiếng Pháp đúng điệu, các cậu bất chấp đây là rạp hát, đua nhau xé vách bằng đệm bườm, tuông vô hậu trường, nhào lên sân khấu, đứng sắp hàng nghe, có lúc lấn ông “Trạng Sư Nguyễn” gần văng xuống khán giả.
Sau đêm hát ồn ào và hứng thú, nội bộ kéo nhau về Sở Làng An Hải. Theo lời sáu anh gác ghế mà Nguyễn giao cho trách nhiệm dọ dẫm, lắng nghe lời phê bình của khán giả, thì tất cả thầy chú đến bà Quản, thím Đội, thím Cai đều trầm trồ khen và phục lăn bọn tù An Hải. Riêng ông sếp sở An Hải, ban đầu ông ngạc nhiên, rồi sau đâm ra lo sợ đến xanh mặt, bởi ông không rõ tụi nó nói cái gì? Đến khi thấy vợ chồng ông Chánh chúa đảo cũng như vợ chồng ông Kho Bạc vỗ tay từng chập thì màu xanh tái nơi mặt ông đổi ra màu hồng vì ông sung sướng chí tử.
Khi ông Quản khều nhỏ ông sếp sở làng An Hải, để tỏ lời khen “bọn nó ăn học giỏi” thì ông sếp khỉnh mũi làm tàng: “Thưa ông Quản, trong sở của tui toàn là tụi học cỡ vậy không hề.”
Nghe sáu anh gác ghế báo cáo, anh Nguyễn cười sằng sặc…
Sau đêm hát chót mùng 3 Tết, sáng ngày cả bọn hè hụi hạ rạp, tạm giã biệt Châu Thành Côn Đảo, trở về làng An Hải với phận sự hàng ngày của mỗi người. (Ngành Mai)
Đờn ca tài tử sinh hoạt vào Thứ Sáu hằng tuần
Đờn ca tài tử hải ngoại sẽ sinh hoạt vào mỗi Thứ Sáu hằng tuần, lúc 6 giờ chiều tại phòng sinh hoạt nhật báo Người Việt, 14771 Moran St., Westminster, CA 92683.
Ban tổ chức xin thông báo với tất cả giai nhân tài tử từng tham gia sinh hoạt thời gian qua, cũng như người tài tử ở các tiểu bang Hoa Kỳ về Nam California đến tham dự. Đồng thời cũng mời bà con mộ điệu. Vào cửa miễn phí.
Theo truyền thống tài tử thì những ai có đờn cổ nhạc bất cứ loại gì thì cứ mang đến để cùng hòa điệu tiếng tơ. Và những người biết ca cổ nhạc dù ít, ban tổ chức cũng mời lên ca chứ không phân biệt gì cả.
Mọi chi tiết xin liên lạc ban tổ chức: Ngành Mai (714) 360-6711, nhạc sĩ Quang Khải (619) 807-3790.
Video: Tin Trong Ngày Mới Cập Nhật
Copyright © 2018, Người Việt Daily News
phía góc phải bên dưới của khung video.
