Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 80

Chuông ngân lên một cách ai oán. Cha phụ trách tiếp khách làm dấu và đứng lên.

– Tôi phải đi. Hình khổ của Chúa bắt đầu, chúng tôi phải vác cây thập tự với ngài. Các ông có thể nghỉ ngơi đêm nay, hẳn các ông phải mệt mỏi sau cuộc hành trình. Nhưng vào lúc hát kinh buổi sáng mai…

– Ðồ con heo! Zorba rít lên khi lão thầy tu vừa đi khỏi. Ðồ con heo! Ðồ dối trá! Ðồ con lừa!

– Có chuyện gì thế, Zorba? Zaharia nói gì với bác?

– Ðừng lo, ông chủ, cứ để đó. Nếu họ không muốn ký, tôi sẽ cho họ biết tay tôi!

Chúng tôi trở lại phòng người ta đã dọn sẵn cho chúng tôi. Trong góc, một pho tượng Ðức Mẹ Ðồng Trinh áp má vào con, cặp mắt lớn của bà đầy nước mắt.

Zorba lắc đầu:

– Ông có biết tại sao mà khóc không, ông chủ?

– Không.

– Bởi vì bà nhìn thấy chuyện gì đang xẩy ra. Nếu tôi là họa sĩ vẽ thánh tượng, tôi sẽ vẽ Ðức Mẹ Ðồng Trinh không mắt không tai, không mũi. Bởi vì tôi thương hại bà.

Chúng tôi ngã mình trên hai cái giường cứng. Những cây đà có mùi trắc bá; qua khuôn cửa sổ mở rộng cơn gió hây hây của mùa Xuân thổi lọt vào ngào ngạt hương hoa. Thỉnh thoảng vài điệu tang tóc từ sân vọng lên như những trận cuồng phong phũ phàng. Một con họa mi cất tiếng hót bên cửa sổ, tức thì, một con khác và một con khác nữa, ở gần đó phụ họa theo. Ðêm lai láng tình yêu.

Tôi không ngủ được. Tiếng hót của chim họa mi hòa lẫn với những lời than vãn của Chúa Cứu Thế và tôi cũng cố gắng trèo lên Golgotha, qua những cây cam đơm hoa, tự hướng dẫn mình bằng những giọt máu đào. Trong đêm xuân xanh biếc, tôi có thể nhìn thấy mồ hôi lạnh lóng lánh trên khắp thân thể xanh xao và run rẩy của Chúa. Tôi thấy hai tay ngài chìa ra như năn nỉ, như van xin. Ðám dân khốn khổ Galilee vội vã chạy theo ngài, kêu gào: “Hosannah! Hosannah!” Tay họ cầm lá dừa và họ trải áp dưới bước chân ngài. Ngài nhìn những kẻ ngài thương yêu, nhưng không một kẻ nào đoán nỗi tuyệt vọng của ngài. Chỉ một mình ngài biết mình sắp chết. Dưới muôn sao, lặng lẽ khóc thầm, ngài vỗ về trái tim nhân loại đáng thương tràn đầy kinh sợ của mình:

“Tựa như một hạt lúa mì, tâm hồn ta ơi, ngươi cũng phải rụng xuống đất và chết đi. Ðừng sợ hãi. Nếu ngươi không chết đi, làm sao ngươi có thể trở thành bông lúa? Làm sao ngươi có thể nuôi dưỡng những kẻ chết đói?”

Nhưng, trong ngài, trái tim nhân loại run lên, ngất tỉnh mà không muốn chết.

Chẳng bao lâu cánh rừng xung quanh tu viện tràn ngập tiếng hót họa mi dâng lên từ những vòm lá ướt, đầy tình yêu và đam mê bi thiết. Và cùng với tiếng chim hót, trái tim con người run rẩy, căng lên và khóc lóc.

Dần dần, âm thầm lặng lẽ, cùng với Hình Khổ của Chúa và tiếng hót họa mi, tôi đi vào cõi mộng như tâm hồn phải đi vào cõi Thiên Ðàng.

Tôi ngủ chưa đầy một giờ đồng hồ thì tôi choàng dậy, sợ hãi:

– Zorba! Tôi kêu. Bác có nghe thấy không? Một tiếng súng lục!

Nhưng Zorba đã ngồi trên giường hút thuốc:

– Ðừng hoảng hốt, ông chủ, hắn cố dằn cơn giận dữ, để họ thanh toán nhau, mấy con heo!

Chúng tôi nghe thấy những tiếng kêu la từ hành lang, những tiếng giầy băng-túp kéo lệt xệt, cánh cửa mở ra đóng vào, và xa xa tiếng rên rỉ của một người bị thương.

Tôi nhẩy xuống giường và mở cửa. Một lão già dăn dúm hiện ra trước mặt tôi, dang tay ra cản đường. Lão đội một cái mũ trùm đầu nhọn mầu trắng và một cái áo chemise trắng dài tới đầu gối.

– Cụ là ai?

– Giám mục…, lão trả lời, giọng run run.

Tôi suýt nữa bật cười. Một giám mục? Tế phục của ngài đâu: áo hai vạt vàng, mũ chủ giáo và pháp trượng, ngọc thạch giả rựa ở đâu?… Ðây là lần đầu tiên tôi thấy một giám mục mặc áo ngủ.

– Tiếng súng lục đó là tiếng súng lục nào vậy, thưa đức ngài?

– Cha không biết, cha không biết…, lão ấp úng nói và nhẹ nhàng đẩy tôi vào phòng.

Zorba ngồi trên giường, phá lên cười:

– Cha sợ sao, hở cha? Hắn nói. Vào đây với chúng tôi, bạn già. Chúng tôi không phải là thầy tu đâu, đừng sợ.

Tôi nói khẽ:

– Zorba, ăn nói kính cẩn hơn chút nữa được không, đức giám mục đấy.

– Hừ, bạn ơi, trong áo ngủ không ai là giám mục hết! Vào đây, ông bạn!

Hắn đứng lên, cầm cánh tay lão, dìu lão vào trong phòng và đóng cửa lại. Hắn mở túi dết lấy ra một chai rhum và rót rượu ra một cái ly nhỏ.

Hắn nói:

– Uống đi, ông bạn. Rượu sẽ làm bạn hăng hái ngay.

Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 79

Khi tôi bước qua ngưỡng cửa giáo đường trở lại thì mặt trời đang lặn. Tôi ngồi dưới gốc cây cam sung sướng. Mái nhà thờ đỏ hồng như thể bình minh đang lên. Các tu sĩ trở lại phòng riêng nghỉ ngơi.

Ban đêm họ không ngủ, họ phải lấy lại sức. Ðêm nay Chúa bắt đầu trèo lên Golgotha và họ phải trèo lên đó với Ngài. Hai con lợn nái vú hồng đang nằm thiu thiu ngủ dưới một cây minh-quyết. Những con bồ câu đang giao cấu và kêu gù gù trên mái. Tôi nghĩ thầm: “Ta có thể sống và tận thưởng sự dịu dàng này của trái đất, không khí, sự yên lặng và hương cam đang độ cho đến bao giờ?” Một thánh tượng của thánh Bacchus mà tôi chiêm bái trong một giáo đường đã khiến tâm hồn tôi dạt dào hạnh phúc. Tất cả những cái làm tôi xúc động sâu xa nhất: sự vững vàng trong nỗ lực, bền bỉ trong ước vọng một lần nữa lại phát lộ trước mắt tôi. Cảm tạ thánh tượng thanh niên Cơ Ðốc giáo nhỏ bé duyên dáng với những búp tóc xõa xuống trán như những chùm nho này. Dionysos, tửu thần và thần say sưa ngây ngất khôi vĩ và thánh Bacchus hợp nhất trong tôi, cùng mang một khuôn mặt. Dưới những phiến lá nho và dưới tấm áo chùng của tu sĩ, run lên nhịp đời của cùng một thân thể, thiêu đốt dưới ánh sáng mặt trời – Hy Lạp.

Zorba trở lại và hấp tấp nói với tôi:

– Tu viện trưởng đã đến. Chúng tôi đã nói chuyện một lát. Phải tán tỉnh nịnh hót lại lão mới chịu: lão nói lão không muốn nhượng cánh đồng vì một giá rẻ mạt; lão đòi hỏi nhiều hơn chúng ta định nhiều, thằng chó đểu, nhưng tôi sẽ thu xếp xong xuôi.

– Tại sao phải tán tỉnh nịnh hót? Mình với họ đã chẳng thỏa thuận với nhau rồi sao?

– Ông đừng xen vào, ông chủ, xin ông đó! Zorba khẩn khoản. Ông chuyên môn làm hư công việc không. Ông ở đó mà nói tới giao kèo cũ, cái đó đã hủy bỏ từ lâu rồi! Ông đừng cau mày, cái đó đã hủy bỏ rồi, thật đấy! Chúng ta sẽ có cánh rừng với giá nửa tiền.

– Nhưng bác còn đang âm mưu cái gì nữa đó, Zorba?

– Ông đừng quan tâm, đó là việc riêng của tôi. Tôi đang cho dầu mỡ vào công việc cho nó trơn tru, ông nghe thủng chưa?

– Nhưng tại sao mới được chứ? Tôi không hiểu.

– Bởi vì tôi đã tiêu quá lố ở Candia, đó! Bởi vì Lola đã nuốt của tôi, nghĩa là của ông, một số tiền không nhỏ. Ông tưởng tôi quên sao? Ai cũng có lòng tự ái chứ? Không thể có một vết nhơ nào trên danh thơm của tôi! Tôi tiêu, tôi trả. Tôi tính toán: Lola đã làm tôi tốn mất bẩy ngàn drachma, tôi sẽ xoay vào giá cánh rừng. Chính lão tu viện trưởng, tu viện, Ðức Mẹ Ðồng Trinh phải trả cho Lola. Ðó là kế hoạch của tôi. Ông đồng ý không?

– Không đồng ý chút nào hết. Ðức Mẹ phải chịu trách nhiệm về những sự hoang phí của bác ở cái khổ nào?

– Bà phải chịu trách nhiệm và trác nhiệm hơn hết. Này nhé: Bà đã tạo ra Chúa. Chúa đã tạo ra tôi, Zorba, và ngài cho tôi những đồ nghề – ông hiểu ý tôi muốn nói gì. Và những đồ nghề trời đánh đó khiến đầu óc tôi điên đảo và mở túi tiền ra bất cứ nơi nào tôi gặp cái giống cái. Ông nghe thủng chưa? Vì vậy, Ðức Thánh Mẫu phải chịu trách nhiệm và trách nhiệm hơn hết. Ðể bà trả là phải rồi!

– Tôi không thích vậy, Zorba.

– Ðó là chuyện khác, ông chủ. Trước hết hãy vớt vát lại bẩy ngàn đồng đi đã sau đó, chúng ta sẽ thảo luận! “Hôn cô trước đi, cưng, ta sẽ lại là cô cháu sau…” Ông biết bài hát đó?

Cha phụ trách tiếp đãi khách to béo hiện ra:

– Xin mời vào, ông ta nói bằng một giọng ngọt ngào của tăng lữ, bữa ăn đã dọn xong rồi.

Chúng tôi đi xuống phòng ăn, một gian phòng lớn có những ghế dài và những cái bàn dài hẹp. Mùi dầu chua và hôi hôi phảng phất trong không khí. Cuối phòng, có một bức bích họa cổ vẽ Bữa Tiệc Cuối Cùng. Mười một tông đồ quây quần xung quanh Chúa như một bầy chiên, và, phía bên kia, đứng một mình một góc, tóc hoe, trán dô, mũi quặm là Judas, con chiên ghẻ. Và Chúa chỉ để mắt nhìn gã.

Cha phụ trách tiếp đãi ngồi xuống, đặt tôi bên phải Zorba bên trái ông ta.

– Bây giờ đang là tuần Chay, mong các ông thứ lỗi cho: không có dầu cũng chẳng có rượu, dẫu là cho khách đi nữa. Nhưng các ông đến thực quí hóa quá!

Chúng tôi làm dấu; chúng tôi lặng lẽ tự lấy cho mình ô-liu, hành xanh, đậu tươi và halva. Cả ba người liếm láp chậm chạp như mèo.

Cha phụ trách tiếp đãi nói:

– Cuộc đời ở dưới này như vậy đó. Khổ hạnh và trai giới. Nhưng hãy kiên nhẫn, các huynh hãy kiên nhẫn, ngày Chúa Sống Lại và Cứu sắp tới, Nước Thiên Ðàng sắp tới.

Tôi ho. Zorba lấy châm giẫm lên chân tôi như muốn nói: “Ông im!”

– Tôi đã được gặp cha Zaharia… Zorba nói để thay đổi câu chuyện.

Cha tiếp đãi khách giật nẩy mình:

– Chết chửa, tên quỉ ám đó tình cờ có nói điều gì với ông không? Ông ta lo lắng hỏi. Hắn có bẩy con quỉ trong mình, đừng nghe một lời nào của hắn cả! Linh hồn hắn nhơ bẩn nên chỗ nào hắn cũng chỉ nhìn thấy nhơ bẩn.