Tuần báo Nghệ Thuật, tranh bìa in nhiều màu (offset), mới nhìn tưởng là tranh Chagall, bên trong in lời chú thích đáng ngạc nhiên: “Tranh bìa kỳ này: họa phẩm Mơ Mộng của họa sĩ Thái Tuấn.”

Lúc đầu tờ báo do họa sĩ Đằng Giao và tôi trình bày, chỉ bốn tháng sau chỉ còn tôi, mà bây giờ nhìn lại cái bìa, thực sự tôi không còn nhớ đó là tranh Thái Tuấn! Tôi có cảm giác người họa sĩ gạo cội của làng họa Sài Gòn đã muốn gây ngạc nhiên với người thưởng ngoạn qua tấm tranh này, một tấm duy nhất trong thể loại.

Bài vở bên trong xem qua mục lục ta thấy:

-Tiểu luận Nguyễn Nhật Duật: Người văn nghệ trước bản thân, thực tại đời sống, trước nghệ phẩm và người khác.

-Tiểu thuyết dịch: Khởi đăng truyện dài “Phận Người” của André Malraux do Tô Thùy Yên dịch.

-Có ba truyện dài: “Viên đạn đồng chữ nổi” của Mai Thảo, “Vạch một chân trời” của Sơn Nam, “Dấu mặt” của Thanh Tâm Tuyền.

-Truyện ngắn “Sayonara” sáng tác của Lê Huy Oanh.

-Truyện ngắn dịch: “Ngôi Làng Cám Dỗ” của Frank Kafka, Đinh Hoàng Sa dịch.

-Thơ của Cao Thoại Châu, Hoàng Ngọc Biên.

-Thơ hay Tiền Chiến, Nguyễn Đăng (Mai Thảo) chọn và bình: Thu của Chế Lan Viên.

-Điểm Phim trong tuần: Hồ Tùng Nghiệp (Viên Linh) xem và bình: Les Hors-la-Loi de Casa Grande.

-Phổ nhạc thơ Tự do: Cung Tiến phổ và dẫn giải bài “Lệ Đá Xanh,” thơ Thanh Tâm Tuyền.

-Cuộc đời tiểu sử văn nghệ sĩ: Nguiễn Ngu Í viết về Đông Hồ.

(Nghệ Thuật, chủ nhiệm chủ bút Mai Thảo. Tổng thư ký tòa soạn: Viên Linh, khổ 9.50 x 12.50 phân Anh, 34 trang, giá bán 8 đồng một số. Tòa soạn tại 233 Phạm Ngũ Lão, Sài Gòn).

Trong các tác giả trên, đã khuất: Thái Tuấn, Nguyễn Nhật Duật, Mai Thảo, Sơn Nam, Thanh Tâm Tuyền, Chế Lan Viên, Đông Hồ, Nguiễn Ngu Í.

Một tuần báo bìa màu, tác giả như thế, mà bán có 8 đồng, không lạ gì nó bán chạy nhiều chỗ hết sạch ở các sạp báo. Nhưng nó đã chết trong năm thứ hai. Báo bán chạy mà chết sớm, không phải chết dần mòn, nguyên do ở việc quản trị, lúc này người viết chưa thể nói đến các chi tiết.

Đoạn trên (viết năm 2016) nói về một số báo Nghệ Thuật.

Vào khoảng năm 2010, mỗi Thứ Tư tôi viết một bài lối hai trang đánh máy cho trang Văn Học Nghệ Thuật nhật báo Người Việt, trừ hai tuần lễ trong năm 2014, tới nay cuối Tháng Mười Hai, 2017, đã viết liên tục gần 400 bài. Nhìn xấp giấy báo ố vàng cắt từ những tờ báo cũ, mới thấy cuộc sống như những chiếc lá vàng rơi xuống lúc cuối mùa, những chiếc lá ấy nay vụn vỡ màu gỗ mộc, một thuở đã xanh tươi phơi phới cùng nắng gió mưa sương giữa không gian ngày đêm trong mịt mùng tịch mịch. Có lá ở rừng xanh, có lá ở núi đỏ, có lá cùng gai sắc, có lá với hoa màu, có lá dài lá ngắn, lá nhỏ lá to, lá dày lá mỏng. Lá của cây lá của cỏ, lá dưới nước, lá trên không. Chiếc lá rời lại, biết bao nhiêu là thời gian bao nhiêu là khoảng cách, bao nhiêu là vỡ vụn hao mòn,…

Nghệ Thuật là tờ tuần báo văn học nghệ thuật đầu tiên ở miền Nam Việt Nam in bìa màu offset, là kỹ thuật ấn loát màu tiến bộ nhất lúc bấy giờ, mà tới lúc đó chỉ có các báo có đông đảo độc giả có thể chịu đựng nổi phí tổn.

Máy in offset bốn màu (thật ra là nhiều hơn bốn màu) nhưng người ta gọi thế vì chiếc máy có ít nhất bốn ống lăn mực, mỗi ống có một máng mực màu, có bốn màu căn bản: vàng Yellow hay Y, đỏ Magenta hay M, xanh da trời Cyan hay C, và đen black hay K. Gọi tắt là KCMY (tôi đã quên thứ tự chính xác khi viết những dòng này).

Hai màu ta gọi xanh đỏ trong ngành offset gọi và viết là Cyan và Magenta. Còn xanh của Á Đông có hai thứ, xanh da trời và xanh lá cây, xanh da trời chỉ cần mực Cyan, còn xanh lá cây cần Cyan pha với vàng, ai cũng biến. Đỏ Magenta là đỏ không có vàng, đỏ Á Đông (red) cần Magenta pha với vàng.

Chuyện báo Nghệ Thuật in offset đã được bàn tán nhiều lúc bấy giờ, chung quy dồn vào câu hỏi: tiền đâu mà làm báo văn chương in offset? Đó là một câu hỏi chính xác. Báo văn chương độc giả lối ngàn người, ngàn độc giả là nhiều, nhưng số nhiều ấy không thể nuôi được tờ báo in offset. Một điều lạ nữa của tờ Nghệ Thuật là vị quản lý lại không phải là một người nổi danh về tài quản trị tiền bạc, song rất nổi danh về giọng hát: nam danh ca số 1 một thời: ca sĩ Anh Ngọc. Điều đáng kể nữa tờ Nghệ Thuật lại có một bỉnh bút giữ mục thường xuyên là nhạc sĩ Phạm Đình Chương. Kịch tác gia Vũ Khắc Khoan cũng giữ một mục thường xuyên trong báo này.

Trong thời gian cư ngụ tại building Cửu Long đường Hai Bà Trưng với nhà văn Thanh Nam, anh đã cho tôi biết tương đối rõ về bí ẩn này. Tờ Nghệ Thuật quả là có nguồn tài trợ lớn nên nó mới xuất hiện được như nó đã xuất hiện. (Viên Linh)

Những ai lúc ở trong nước từng tham dự các buổi đờn ca tài tử, và bây giờ khi ra hải ngoại cũng tiếp tục tham gia, với tính cách là người tài tử hay khán giả, chắc cũng đều nhận thấy ở hải ngoại nữ tài tử xuất hiện nhiều hơn.

Tại sao lại có hiện tượng này, thay vì xưa nay phụ nữ luôn là thiểu số trong bất cứ buổi sinh hoạt đờn ca tài tử nào?

Người ta nhớ lại khi xưa ở các tỉnh miền Tây, miền Đông và luôn cả vùng Cao Nguyên Trung Phần hầu hết các buổi đờn ca, dù ở địa phương nào thì con số nữ tài tử cũng rất khiêm nhường. Ngược dòng thời gian trở về những thập niên 1950, con số nữ tài tử tham gia lại càng ít hơn, có những buổi sinh hoạt đình đám chẳng có người nữ tài tử nào.

Đầu thập niên 1950, nghệ sĩ Năm Châu mang đoàn hát ra Bắc, ông dành thì giờ đi coi Quan Họ Bắc Ninh, và khi về ông kể lại với giới cổ nhạc là ở ngoài Bắc người ta hát quan họ có nam có nữ, nên luôn tạo bầu không khí sống động vui vẻ. Còn ở trong Nam mình đây, thì đờn ca tài tử nhiều khi chẳng có người nữ nào là điều đáng buồn vậy! Nhưng do hoàn cảnh xã hội thì biết làm sao hơn.

Thời ấy, nhiều cô có giọng ca rất hay, rất truyền cảm, đâu thua gì các nữ ca sĩ nổi tiếng, nhưng khổ nỗi là chỉ ca ở xó bếp, ở sau hè. Do bởi thành kiến “xướng ca vô loại” đã ăn sâu vào cội rễ của xã hội miền Nam, mà các cô đã không được xuất hiện ở những địa điểm đờn ca tài tử. Thành kiến cổ hũ lỗi thời kia đã ngăn chận hằng bao giọng ca hay của phái nữ, mà đáng lý ra phải được đem ra phục vụ cho nền cổ nhạc, phục vụ cho đời.

Rồi đến những thập niên sau thì con số nữ tài tử tham gia có tăng dần lên nhưng cũng chỉ khoảng hai chục phần trăm là nhiều. Và hiện nay nhiều tụ điểm đờn ca tài tử ở trong nước đã có những cặp vợ chồng cùng đi ca chung, lên sân khấu nhỏ hát chung một bài ca. Cũng có những cặp nam nữ dù chẳng quen biết bao nhiêu, chỉ gặp nhau ở địa điểm sinh hoạt, họ cũng có thể ca chung một lớp liên ca, coi như là có tiến bộ rồi đó. Thế nhưng nếu tính về con số thì nữ tài tử cũng chỉ ba, bốn chục phần trăm là cùng.

Thế mà ở hải ngoại, mỗi chiều Thứ Năm hằng tuần, tại phòng sinh hoạt nhật báo Người Việt, người ta thấy con số nữ tài tử chiếm hơn ba phần tư tổng số. Nhiều cô nữ tài tử trẻ đẹp, ca vọng cổ rất hay, ca bài bản rất thành thạo, là điều mà chính tôi đây cũng không ngờ. Bởi trong cuộc đời mấy chục năm tham gia đờn ca tài tử, tôi chưa từng thấy nơi nào mà nữ tài tử lại xuất hiện áp đảo và ca hay như vậy, có cô ca luôn trọn bài Nam Xuân, Nam Ai, Đảo Ngũ Cung, Xuân Tình, Văn Thiên Tường, Phụng Hoàng…

Trước hiện tượng trên có người nhận xét rằng, có lẽ khi ra hải ngoại “phụ nữ có giá,” các cô không còn bị ràng buộc bởi thành kiến xã hội lỗi thời, không còn bị ai ngăn cản sở thích của mình. Di chuyển thì tự lái xe hơi đến nơi, và ăn mặc thì theo thời trang nhiều kiểu mới lạ, nên rất nổi ở địa điểm sinh hoạt.

Và, địa điểm sinh hoạt đờn ca tài tử hằng tuần tại phòng sinh hoạt nhật báo Người Việt rất thích hợp cho nữ tài tử phô trương tài nghệ ca hát, phô diễn thể cách trình bày, cùng những cái đẹp của người phụ nữ vậy.

Thế nhưng, sự mất cân bằng này, âm thịnh dương suy cũng là một thiệt thòi cho người nữ tài tử, mà chúng tôi cần phải nêu lên để dân tài tử chú ý. Theo kinh nghiệm của người từng đi ca tài tử nhiều năm, thì bất cứ buổi sinh hoạt nào mà có nam nữ ca chung một bài, hay một lớp liên ca thì không khí buổi sinh hoạt sống động hơn nhiều, người coi cảm thấy thích thú và theo dõi nhiều hơn. (Ngành Mai)

Đờn ca tài tử hải ngoại họp mặt 6 giờ chiều Thứ Năm

Kể từ nay giới đờn ca tài tử hải ngoại họp mặt sinh hoạt hằng tuần lúc 6 giờ chiều Thứ Năm, tại phòng sinh hoạt nhật báo Người Việt, 14771 Moran St., Westminster, CA 92683.

Ban tổ chức mời tất cả giai nhân tài tử, những ai từng học đờn, học ca cổ nhạc hãy đến tham gia. Những người khi xưa từng đi đờn ca nhưng bỏ lâu quá quên bài ca, xin hãy cứ đến nói lên kỷ niệm của mình đối với đờn ca tài tử.

Riêng những người yêu thích, chỉ muốn nghe đờn ca thì đến với tư cách khán giả. Vào cửa tự do, miễn phí. Liên lạc trưởng ban tổ chức, ông Lê Quang Thế (714) 454-7851.