Trần Doãn Nho/Người Việt

KENNEDALE, Texas (NV) – Mới đây, nhà thơ Ngu Yên đưa lên mạng (Academia.com), một bài viết ngắn bàn về thơ: “Câu Hỏi Về Bài Thơ.”

Ông than phiền thơ bây giờ tràn lan trên mạng: “Báo chí, tập san, sách in, nhất là trang mạng và mạng thông tin xã hội, đầy dẫy thơ, cát và ngọc lẫn lộn, ngọc ít cát nhiều. Người đọc ít được diện kiến thơ hay mà phải liếc qua nhiều thơ dở, khiến thơ càng ngày càng mất uy tín, mất thưởng ngoạn. Thơ, giờ đây, không phải chỉ là rẻ rúng, mà miễn phí vẫn không lôi kéo được mắt nhìn, như cá ươn chợ chiều cho không, chẳng ai lấy.”

Thực ra, không phải chỉ thơ, mà gần như tất cả mọi hình thức viết lách, từ sáng tác cho đến phê bình, tiểu luận hay tản mạn đủ loại (chính trị, kinh tế,văn hóa, giáo dục…) đều chịu chung một số phận: chữ nghĩa đầy dẫy, không những ngọc lẫn trong cát và cát trộn đều với ngọc, mà còn lẫn lộn với  vô số thứ tạp nham khác như thịt thà, rau quả loạn xà ngầu, khiến người đọc không biết phương hướng nào mà chọn lựa.

Đó là thành quả – mà cũng là một căn bệnh – của thời (hiện) đại: Internet. Phương tiện mới này tạo điều kiện để người ta mặc sức tự thể hiện mình trong hầu như mọi lãnh vực nghệ thuật: ai cũng có thể sáng tác, có thể hát, có thể đóng phim, quay phim, chụp hình… rồi đưa ngay sản phẩm của mình ra công chúng, không cần phải kinh qua  bất cứ một hình thức biên tập nào.

Dễ và nhanh nhất là viết. Càng dễ và càng nhanh hơn nữa là làm thơ. Làm xong, chẳng cần phải nhờ ai, tự đưa vào Facebook của mình, hay gửi đến bạn bè và người quen (và cả những người không quen) qua một bản danh sách email dài dằng dặc sưu tập được. Đó là một trong những lý do khiến cho thơ ngập tràn trên mạng như một cái gì thừa mứa. Không bị “rẻ rúng” mới là chuyện lạ!

Để tránh khỏi rơi vào hoàn cảnh đáng buồn trên, người làm thơ và người đọc thơ cần phải biết phân biệt giữa “thơ dở” và “thơ hay.” Đó là điểm mấu chốt trong tiểu luận “Câu Hỏi Về Bài Thơ.” Tuy nhiên, tác giả Ngu Yên khẳng định ngày từ đầu bài rằng, ông bàn về thơ không phải từ nhãn quan của một nhà phê bình chuyên nghiệp. Tại sao? Ông nêu ra hai lý do:

-Thứ nhất, luận lý của nhà phê bình chuyên nghiệp, tuy “đứng đắn” và “tốt đẹp,” nhưng thường khó hiểu hoặc hiểu mà không thể áp dụng.

-Thứ hai, một nhà phê bình giỏi nghiên cứu về thơ mà không (biết) làm thơ, thì có điều không ổn. Vì theo Ngu Yên, “Khác với văn xuôi, thơ hay có bí mật riêng mà chỉ người làm thơ lão luyện, khăng khít, mê thơ mới có thể cảm nhận.”

Có lẽ không mấy ai phản bác nhận xét này.

Từ cái nhìn căn bản đó, Ngu Yên “xung phong nói giùm các nhà nghiên cứu về thi ca. Họ nói chuyện, khô và khó. Tôi thông dịch vui, ướt và dễ.” Và ông bắt đầu với nhận xét: “Người ta khó đồng ý với nhau một bài thơ hay, nhưng dễ thỏa thuận với nhau về một bài thơ dở.” Ông nêu ra năm “đặc tính” giúp người đọc nhận biết một bài thơ là dở:

-Không ý tưởng hoặc ý tưởng sáo mòn: đó là bài thơ không truyền đạt được một ý tưởng nào đó của người sáng tác; hoặc nếu có thì đó lại là một ý tưởng cũ xưa, đã được người ta lặp đi lặp lại nhiều lần.

-Ngôn ngữ sử dụng không phù hợp với ý thơ, với chủ đề và với nội dung bài thơ.

-Thiếu những hình ảnh thơ trong thơ kết hợp để tạo thành thi tứ, tức là ý thơ. Những hình ảnh thơ thường giúp người đọc “thấy” hình ảnh trong thơ rõ hơn, sống động hơn là hiểu ý nghĩa của chữ.

-Không kích thích trí tưởng tượng của người đọc.

-Không gây cảm xúc nơi người đọc. Nếu bài thơ “không” làm cho người đọc cười, khóc, phẫn nộ, tức tối, buồn rầu, thanh thản, vân vân là bài thơ dở.

Trong số những “đặc tính” trên, theo kinh nghiệm thưởng thức riêng, tôi nhận thấy có hai “đặc tính” dễ nhận diện nhất:

-Một là: sáo mòn. Hầu hết những bài thơ dở mà người đọc nhận ra ngay, chính là sự lặp đi lặp lại ý tưởng hay hình ảnh hay từ ngữ đã được sử dụng quá nhiều, như người ta cứ ăn mãi một món ăn đến chán ngấy. Chẳng hạn như khi đề cập đến sầu muộn, nhớ nhung, phôi pha, biệt ly…, hầu hết những bài thơ như thế đều sử dụng lại hình ảnh và từ ngữ mà nhà thơ TTKH đã từng biểu hiện trong bài “Hai Sắc Hoa Ti-Gôn” ngày xưa, đại khái như:

“Một mùa thu trước mỗi hoàng hôn
Nhặt cánh hoa rơi chẳng thấy buồn
Nhuộm ánh nắng tà qua mái tóc
Tôi chờ người đến với yêu đương”

-Hai là: không tìm một cách diễn tả của riêng mình, tức là không biết vận dụng ngôn ngữ để tạo nên nét độc đáo. Vận dụng ngôn ngữ ở đây không có nghĩa là “làm cho khác người” (lập dị) hay làm cho ra vẻ “bí hiểm.” Lập dị hay bí hiểm khiến bài thơ đâm ra khó hiểu. Khó hiểu thì khó thưởng thức, khó thưởng thức thì khó hay.

Thử đọc lại hai câu thơ quen thuộc này của Nguyễn Bính:

“Hôm qua em đi tỉnh về
Hương đồng gió nội bay đi ít nhiều”

Thơ Nguyễn Bính thường là như thế, chữ nghĩa giản dị, mộc mạc, đọc lên là ai cũng hiểu được ngay ý của ông. Điểm khiến người đọc, ở một khía cạnh nào đó, thấy nó “hay” nằm ở chỗ: thay vì nói rằng cô gái bị chốn thị thành quyến rũ nên đánh mất phần nào cái đẹp thôn dã chơn chất làng quê, thì nhà thơ tạo ra và kết hợp được hai nhóm chữ (mà cũng là hai hình ảnh) lạ: “hương đồng gió nội” và “bay đi.” Hai câu thơ tạo được nét độc đáo riêng nhờ cách dùng ngôn ngữ – thuật ngữ chuyên môn gọi là “ẩn dụ” – như thế.

Đó là nói về bài thơ. Còn về người làm thơ thì sao?

Nói cho ngay, đã làm thơ, không ai muốn làm một bài thơ dở cả. Nhưng tại sao người ta lại vẫn cứ làm ra một bài thơ dở? Ngu Yên quả quyết: “Thơ dở vì thiếu quan tâm.” Ông nêu ra một số yếu tố – cũng là bí quyết – cần phải quan tâm khi sáng tác một bài thơ:

-Bài thơ phải tập trung vào một ý tưởng chính, tức là một chủ đề nào đó, và quan trọng hơn hết, chủ đề đó phải được giữ xuyên suốt toàn bài thơ, không nên mông lung, đi lạc khỏi đề tài.

-Làm thơ là kể một câu chuyện nào đó, dù là một câu chuyện không đầu đuôi, chỉ có thân bài.  Do đó, phải xây dựng một câu chuyện thật thú vị, thật hấp dẫn. Càng thú vị, càng hấp dẫn thì  người đọc càng yêu thích. Dựa vào cách diễn đạt, những gì không nói ra trong bài thơ là những khoảng trống cần thiết để người đọc tưởng tượng hay hư cấu thêm.

-Do độ dài của bài thơ có giới hạn, cho nên nó phải huy động được “thất tình” (hỷ, nộ, ai, ái, lạc, ố, dục) “lục dục’ (sắc, thính, hương, vị, xúc, pháp) trong tâm trí người đọc, trong một khoảng thời gian ngắn và dồn dập. Tuy nhiên, tùy trường hợp, bài thơ tạo được một cảm xúc nhẹ nhàng và ý tứ thâm trầm cũng được xem là đủ, theo Ngu Yên.

-Phải biết sử dụng những ngôn ngữ tạo ra hình ảnh, vì chính những hình ảnh liên kết với nhau mới tạo ra tứ thơ. Giống như một bức tranh hoặc một khúc video ngắn, những “hình ảnh và sinh hoạt của chúng phải mạnh, ấn tượng và lôi cuốn.” Nếu muốn làm những bài thơ mang tính triết học hoặc bày tỏ tư tưởng sâu sắc, thì người làm thơ chủ yếu phải sử dụng ý nghĩa của ngôn ngữ, kết quả của tư duy, để xây dựng nên bài thơ.

-Sau cùng, phải quan tâm đến sự lưu loát, trôi chảy của toàn bài thơ. Để kiểm tra điều này, Ngu Yên đề nghị: một trong những cách hay nhất là khi làm xong bài thơ, hãy đọc to lên. Nếu thấy không trơn tru từ đầu đến cuối, thì nên điều chỉnh lại hoặc chờ đợi một thời gian rồi bắt đầu làm lại bài thơ.

Sau khi nêu lên 15 điểm giúp người ta nhận ra một bài thơ hay, ông kết luận: “Đã làm thơ, đâu ai muốn làm thơ dở. Đã đọc thơ, đâu ai không muốn đọc thơ hay. Điều phức tạp và dễ ngộ nhận là chữ “hay.” Hay có nhiều cấp bậc hay, vì vậy, những gì tôi chọn để viết hôm nay trực chỉ vào chữ “hay” vừa phải của một bài thơ hội đủ kỹ thuật và nghệ thuật thi ca. Còn những bài thơ hay theo kiểu thông diễn, theo kiểu ra ngoài phạm vi của hiểu biết, hoặc hay theo kiểu xuất thần, thì xin hẹn hôm nào sẽ cùng nhau bàn thảo hai chữ: “tài tình.”

Đúng thế. Rút ra từ kinh nghiệm cá nhân về việc làm thơ và thưởng thức thơ, có vài yếu tố rất quan trọng trong chuyện làm thơ “hay” mà Ngu Yên không hay chưa đề cập đến trong bài này. Một là, phải  thích, phải mê thơ đến độ “quên ăn bỏ ngủ;” hai là, phải có năng khiếu “trời cho;” và ba là, phải có cảm hứng nữa. Phải chăng, chính những yếu tố này mới thực sự đưa đến cái “tài tình” trong thi ca, như nhà thơ của chúng ta hứa hẹn sẽ bàn đến một ngày nào đó trong tương lai! (Trần Doãn Nho) [qd]

Ngu Yên là bút hiệu của Nguyễn Hiền Tiến, sinh năm 1952 tại Bình Định, hiện cư ngụ ở Houston, Texas. Ông cộng tác với nhiều tạp chí văn chương hải ngoại, giấy cũng như mạng: Văn Học, Hợp Lưu, Văn, Việt Magazine, Quê Mẹ, Làng Văn, Da Màu, Gió-O, Tiền Vệ, Văn Việt…

Ông đã xuất bản hàng chục tác phẩm đủ loại: sáng tác (truyện ngắn, thơ, ca khúc), biên khảo (văn chương, nghệ thuật, âm nhạc, nhiếp ảnh, kịch nghệ), dịch thuật (thơ, tiểu luận), đồng thời chủ trương tạp chí “Đọc và Viết” đã phát hành hàng chục số, mới nhất là “Tạp chí Đọc và Viết, Tam Cá Nguyệt, số mùa thu 2024.”

Nhận xét về thơ Ngu Yên, nhà thơ Chân Phương nhận định: “Một nét nổi bật trong sáng tác của Ngu Yên là tứ thơ thường bật ra từ óc quan sát thông minh điểm thêm nụ cười tinh nghịch khi thi sĩ chứng kiến những việc thường ngày trong cuộc sống di dân. (…) Nhà thơ của chúng ta chụp bắt có ý thức các bức tranh của hiện thực sinh động khác xa sự uốn éo ráp chữ của vô số bài thơ thiếu máu chỉ biết nhai gặm cảm tính nghèo túng trên những trang mạng thừa mứa chữ nghĩa hôm nay.”

Trần Doãn Nho/Người Việt

KENNEDALE, Texas (NV) – “Bạn văn” – hay tình bạn trong văn chương – thể hiện những nét đẹp trong mối quan hệ giữa những người yêu thích chuyện viết lách. Nhưng mối quan hệ đó không luôn luôn mang tính cách tích cực như thế.

Vì sao? Bất chấp phẩm chất cao quý mà các tác phẩm của họ mang lại, vẫn tồn tại một hiện tượng đáng buồn giữa một số nhà văn: sự đố kỵ hay hiềm khích lẫn nhau về quan điểm, về tài năng, về danh tiếng và về những chuyện linh tinh lỉnh kỉnh khác. Có khi đó chỉ là mối bất bình ngấm ngầm, nhưng cũng có khi, nó bùng nổ, đưa đến chỗ nhà văn này bôi bác nhà văn kia một cách công khai trên văn đàn.

Chẳng hạn, Ernest Hemingway rủa sả F. Scott Fitzgerald sau khi ông này chết: “Tôi chả bao giờ có chút kính trọng nào đối với ông ta, ngoại trừ thứ tài năng đáng yêu, quý giá và lãng phí của ông ấy.” William Faulkner thì chê Hemingway là không biết dùng chữ độc đáo, mới mẻ để tạo sự ngạc nhiên cho độc giả. Không những chê, có lúc họ còn “thượng cẳng tay hạ cẳng chân” với nhau, chẳng hạn như giữa Hemingway và Gore Vidal hay giữa Mario Vargas Llosa và Gabriel Garcia Marquez. Vân vân.

Nhưng có lẽ không có đôi bạn văn nào mà tình bạn cũng như sự hiềm khích giữa họ với nhau để lại một dấu ấn khó phai mờ trong văn giới như Jean-Paul Sartre (1905-1980) và Albert Camus (1913-1960).

Sartre, triết gia và nhà văn, Camus, nhà văn và nhà tư tưởng, là hai “siêu sao” của văn chương Pháp và văn chương thế giới vào giữa thế kỷ thứ 20. Cả hai đều đã từng đoạt giải Nobel văn chương, Camus vào năm 1957 và Sartre vào năm 1964.

Hai người gặp nhau lần đầu tiên vào năm 1943 tại Paris – lúc đó đang nằm dưới quyền cai trị của Đức Quốc Xã – trong buổi trình diễn vở kịch “Những Ruồi” (Les mouches) của Sartre. Sartre đã là một triết gia vang danh từ lâu; còn Camus thì là một ngôi sao vừa xuất hiện trên bầu trời văn chương với hai tác phẩm ngoại hạng ra đời một năm trước đó (1942): “L’étranger” (Người Xa Lạ), tiểu thuyết, và “Le mythe de Sisyphe” (Huyền Thoại Sisyphe), tập tiểu luận.

Theo lời kể của bà Simone de Beauvoir – người yêu của Sartre – khi Sartre đang đứng ở phòng đợi, thì một thanh niên da ngăm ngăm tiến đến và tự giới thiệu mình là Camus. Đã từng đọc nhau nên vừa gặp nhau là cả hai quấn lấy nhau và rồi trở thành đôi bạn văn thân thiết, thân thiết đến độ bà Beauvoir phải ganh tỵ. Theo bà, Camus và bà như “hai con chó giành nhau một miếng xương,” là Sartre.

Sartre và Camus là một cặp trái ngược (an odd-looking pair). Về thể hình, Sartre thì thấp, mập, mắt vảy cá (wall-eye), nói chung là xấu trai, trong lúc Camus thì cao, thon thả, đẹp trai như tài tử xi nê. Trong lúc đó, về gia thế, Sartre xuất thân từ một gia đình trung lưu, tốt nghiệp từ Sorbonne, ngôi trường danh giá nhất nước Pháp; còn Camus thuộc thế hệ thứ ba của một gia đình thợ thuyền định cư ở Algeria, bị gọi một cách mỉa mai là dân “pieds-noirs,”  cha mất sớm, sống với một bà mẹ điếc lác.

Tuy vậy, trọng tài nhau, hai người bạn văn này tích cực hỗ trợ lẫn nhau trong các sinh hoạt văn chương. Sartre mời Camus dàn dựng và đóng vai diễn trong vở kịch “Huis Clos” (Kín Cửa) của mình. Camus thì mời Sartre đi Mỹ để viết bài cho “Combat,” tờ báo do Camus chủ trương. Sartre đánh giá cao văn chương Camus. Theo Sartre, tuy nói lên những điều u ám, các tác phẩm của Camus “cố gắng khắc họa thân phận siêu hình của con người trong khi tham gia đầy đủ vào các phong trào của xã hội,” do đó, chứa đựng những nét chính của văn học Pháp trong tương lai.

Một mối giao tình bền vững!

Ấy thế mà, sau một thời gian thân thiết, hai người quay sang đánh phá lẫn nhau, khiến tình bạn đổ vỡ, tạo nên một cơn địa chấn văn hóa trong dư luận thời bấy giờ. Mối hiềm khích giữa hai người không xuất phát từ những mâu thuẫn lặt vặt trong đời sống, nhưng là một cuộc tranh cãi gay gắt về triết lý liên quan đến hai xu thế chính của thời đại, về văn chương cũng như về xã hội và chính trị.

Thực ra, từ lâu trước đó, bên ngoài những lời ngợi khen nhau, đã có chỉ dấu cho thấy sự bất đồng quan điểm giữa hai nhà tư tưởng. Cả hai đều thuộc xu hướng hiện sinh, nhưng Camus phủ nhận mình thuộc vào thứ “chủ nghĩa hiện sinh” (existentialism) của Sartre. Người ta thường mệnh danh tư tưởng của ông là “chủ nghĩa phi lý” (absurdism), xuất phát từ những ý tưởng nòng cốt được diễn tả trong “Le mythe de Sisiphe’” và Camus không hề bài bác cách gọi này.

Khi viết bài điểm sách “Le mythe de sisiphe,” Sartre xem tác phẩm của Camus nằm trong truyền thống của những nhà luân lý kiểu Pháp, thứ truyền thống mà Sartre cực lực phê phán. Còn Camus, trong một lá thư gửi cho một người bạn vào thời gian này, cho rằng, dù hầu hết những lời bình phẩm của Sartre về tác phẩm của mình đều công minh, nhưng ông không thích cái giọng văn “chua chát” (acid tone) trong cách viết của Sartre.

Camus cho biết ông có nhiều quan điểm khác biệt với Sartre, nhưng vẫn bênh vực Sartre chỉ vì không thể chấp nhận cách mà những người khác chống lại Sartre.

Tuy nhiên, sự bất đồng chính giữa hai người nằm ở xu hướng chính trị. Đúng hơn là ở tương quan giữa đạo đức và chính trị. Với Camus, chính trị lệ thuộc vào đạo đức, trong lúc với Sartre, đạo đức lệ thuộc vào chính trị.

Sự khác biệt giữa hai bên càng ngày càng chồng chất, mà ngòi nổ đầu tiên nằm ở tác phẩm “L’homme révolté” (Con Người Nổi Loạn) của Camus, xuất bản vào năm 1951. Sự xuất hiện của tác phẩm này như một trái bom tấn cuối cùng ném xuống, chấm dứt vĩnh viễn tình bạn giữa hai người.

Trong tác phẩm này, Camus phân biệt giữa “người nổi loạn” (révolté) và “người cách mạng” (revolutionaire). Theo ông, làm cách mạng tất yếu sẽ dẫn đến chế độ độc tài toàn trị, và sự chuyên quyền của nhà nước sẽ đưa đến chính sách khủng bố và đày đọa người dân. Chế độ khủng bố của nhóm Robespierre thời cách mạng Pháp và nhà tù của chính quyền Nga Xô Viết không phải là ngẫu nhiên mà là hậu quả của ý thức hệ cách mạng. Trong lúc đó, nổi loạn là sự bùng nổ ngẫu nhiên bắt nguồn từ sự phản kháng bất công, đòi hỏi thay đổi, chứ không nằm trong một kế hoạch tiền định. Qua tác phẩm, Camus bày tỏ thẳng thắng quan điểm chống chủ nghĩa cộng sản của mình.

Trong lúc đó, Sartre ca ngợi chế độ Stalin của Liên Xô. Sartre tấn công một cách quyết liệt “L’homme révolté” trên tờ “Les temps Modernes” của mình. Trái hẳn với Camus, Sartre quả quyết rằng cách mạng phải đi đôi với bạo lực. Cách mạng cần bạo lực để hoàn thành mục tiêu của nó. Do đó, bạo lực là công cụ cần thiết và hợp lý của chính nghĩa.

Ngược lại, Camus cho rằng, thay vì cứu giúp nhân loại, cái gọi là ý thức hệ bạo lực cách mạng sẽ đưa nhân loại đến chỗ chịu nhiều khổ đau hơn. Người nổi loạn là người chống bất công, đòi hỏi cải cách, thay vì xây dựng một chế độ toàn trị.

Camus chế giễu Sartre là loại trí thức cách biệt (detached intellectual), sống trong tháp ngà. Còn Sartre thì chê Camus không đủ trình độ để đọc “Tồn tại và hư vô” (L’être et le néant), là tác phẩm triết lý chuyên sâu của Sartre.

Không những thế, ở chỗ riêng tư, Sartre xem Camus chỉ là một thứ “thầy giáo làng” (schoolteacher), chẳng biết gì triết lý. Nói chung, Sartre luôn cảm thấy mình là người cao hơn Camus, về cả học vấn lẫn gốc gác và sự tinh tế, thông thái.

Có lẽ cuộc tranh cãi của hai siêu sao này sẽ vẫn còn tiếp diễn, nếu không có một biến cố bi thảm xảy ra vào ngày 4 Tháng Giêng, 1960: Albert Camus bị tai nạn xe hơi, chết lúc mới 44 tuổi.

Sartre viết lời ai điếu, bày tỏ sự ngưỡng mộ đối với sự nghiệp của Camus.

Xem như tình bạn Sartre-Camus đã được phục hồi. Dẫu quá muộn! [qd]