Trúc Phương/Người Việt

Tổng Thống Trump nói rằng chiến dịch quân sự tấn công Iran chỉ như một chuyến “du ngoạn.” Những người ủng hộ Trump tỏ ra rất hài lòng và “tháp tùng” trên… mạng xã hội. Thực tế cho thấy một tương lai chua chát sẽ nhanh chóng thay thế cảm xúc “hứng thú” màn thể hiện “anh hùng rơm”…

Tiền như lá mít!

Chính quyền Trump đang cố tình đánh giá thấp chi phí thực sự của cuộc chiến Mỹ-Iran, khi đưa ra những con số rời rạc khiến người Mỹ hiểu sai lệch về gánh nặng tài chính. Ngày 12 Tháng Ba, Ngũ Giác Đài cho biết Mỹ chi khoảng $11.3 tỷ trong một tuần chiến tranh. Ba ngày sau, cố vấn kinh tế của Trump – Kevin Hassett – đưa ra con số tương tự, với khoảng $12 tỷ.

Đó chỉ là hạt cát so với ước tính từ các chuyên gia cũng như các nghị viên am hiểu ngân sách Ngũ Giác Đài. Theo họ, ít nhất cuộc chiến đang đốt $1-2 tỷ mỗi ngày – tương đương $11,500 đến $23,000 mỗi giây. Tổng chi phí có thể lên tới $250 tỷ hoặc hơn trong vài tháng. Con số này cũng chưa là gì so với chi phí dài hạn, có thể lên tới hàng ngàn tỷ trong nhiều thập niên. Theo hai quan chức chính phủ (giấu tên), cuộc xung đột kéo dài ba tuần có thể tốn $60-130 tỷ, và đây chỉ là “tính nhẩm trên khăn giấy.” Một cuộc chiến năm tuần có thể lên tới $175 tỷ. Tám tuần có thể chạm $250 tỷ.

Cần biết, việc tăng cường quân sự trước chiến tranh – không nằm trong khoản $11.3 tỷ được đề cập – đã tốn chừng $630 triệu, theo Elaine McCusker, cựu quan chức cấp cao ngân sách Ngũ Giác Đài hiện làm việc tại Viện Doanh Nghiệp Mỹ (American Enterprise Institute). Ước tính ban đầu cho 100 giờ đầu cuộc chiến là độ $3.7 tỷ (chi phí hoạt động, đạn dược và thiết bị hư hỏng hoặc bị phá hủy). Thực tế không phải vậy. Nó hóa ra quá thấp khi Ngũ Giác Đài tiết lộ trong các buổi họp kín rằng quân đội đã dùng hết $5.6 tỷ đạn dược chỉ trong hai ngày đầu. Phân tích cập nhật của CSIS (Center for Strategic and International Studies) cho thấy Chiến Dịch Epic Fury đã tốn $16.5 tỷ tính đến ngày thứ 12 của cuộc chiến.

Theo Linda Bilmes (cựu thứ trưởng kiêm giám đốc tài chính Bộ Thương Mại dưới thời Bill Clinton, hiện là giáo sư chính sách công tại Harvard Kennedy School) – đồng tác giả cuốn “The Three Trillion Dollar War” – nếu cuộc xung đột kéo sang tuần thứ ba hoặc thứ tư, chi phí sẽ vượt $50 tỷ. “Có lẽ còn cao hơn,” bà nói thêm, vì các khoản chi ngắn hạn (đạn dược, chi phí điều động nhóm tác chiến hàng không mẫu hạm, máy bay bị bắn rơi…) sẽ chưa thấm vào đâu, khi so với nhiều thứ chi phí dài hạn, chẳng hạn trợ cấp cho cựu chiến binh và trả lãi cho nợ chiến tranh.

Tổng chi phí cuối cùng, theo Linda Bilmes, có thể lên tới hàng ngàn tỷ. Bilmes từng chỉ ra những chi phí ẩn khổng lồ của các cuộc chiến Mỹ khi phân tích về cuộc chiến Iraq. Chính quyền George W. Bush ban đầu ước tính chiến tranh Iraq tốn $40 tỷ. Đến năm 2008, Bilmes và kinh tế gia Joseph Stiglitz phát hiện chi phí thực tế ít nhất $3 ngàn tỷ. Đến 2021, con số phình lên khoảng $8 ngàn tỷ (“Trump’s War on Iran Could Cost Trillions”/The Intercept).

$11.3 tỷ làm được những gì?

“Trong khi không có tiền cho 15 triệu người Mỹ mất bảo hiểm y tế thì lại có cả $1 tỷ mỗi ngày để ném bom Iran,” Thượng Nghị Sĩ Elizabeth Warren nói. “$11.3 tỷ có thể tài trợ việc đào tạo 100,000 y tá mới để giải quyết cuộc khủng hoảng thiếu nhân lực y tế,” Dân Biểu Diana DeGette viết trên mạng xã hội. Tờ Time đã thử tính một số việc mà $12 tỷ chi cho chiến tranh Iran lẽ ra có thể được sử dụng một cách thiết thực “ích nước lợi nhà” như thế nào.

Bảo hiểm y tế cho 1.3 triệu người Mỹ trong một năm. Dữ liệu liên bang cho thấy năm 2023, chính phủ chi khoảng $9,100 mỗi năm cho một người tham gia chương trình Medicaid. Với mức đó, $12 tỷ có thể chi bảo hiểm y tế trong một năm cho khoảng 1.3 triệu người, tương đương dân số Dallas. So sánh này càng đáng chú ý vì trước đó Quốc Hội do Đảng Cộng Hòa kiểm soát đã từ chối gia hạn trợ cấp cho Đạo Luật Chăm Sóc Sức Khỏe Hợp Túi Tiền (ACA). Theo Văn Phòng Ngân Sách Quốc Hội, việc gia hạn các khoản trợ cấp này chỉ tốn khoảng $30 tỷ mỗi năm.

Trợ cấp thực phẩm cho 5.5 triệu người Mỹ trong một năm. Năm 2023, mức trợ cấp trung bình của chương trình tem phiếu thực phẩm SNAP (Supplemental Nutrition Assistance Program) là $177/người/tháng, tức $2,124/năm. Với mức đó, $12 tỷ có thể trợ cấp thực phẩm trong một năm cho khoảng 5.5 triệu người Mỹ, tương đương khoảng 13% tổng số người đang nhận SNAP, hoặc đủ chi trả hơn một tháng trợ cấp thực phẩm cho toàn bộ người nhận SNAP trên toàn nước Mỹ. Số tiền này cũng có thể dùng để tài trợ hàng trăm triệu bữa sáng và bữa trưa học đường cho học sinh trên toàn quốc.

Hỗ trợ nhà ở cho khoảng một triệu người Mỹ. Các chương trình hỗ trợ nhà ở liên bang thường tốn khoảng $8,000-$15,000 mỗi hộ gia đình mỗi năm. Với mức đó, $12 tỷ có thể hỗ trợ nhà ở cho 800,000 đến 1.5 triệu người Mỹ thu nhập thấp trong một năm. Số tiền này cũng có thể dùng để trợ cấp xây dựng hàng chục ngàn căn nhà giá rẻ.

Tài trợ toàn bộ Cơ Quan Công Viên Quốc Gia. Ngân sách hằng năm của Cơ Quan Công Viên Quốc Gia Mỹ là khoảng $3.3 tỷ. $12 tỷ có thể tài trợ toàn bộ hệ thống công viên quốc gia Mỹ trong hơn ba năm, trong đó có hơn 400 công viên, di tích và khu đất công trên toàn quốc.

Chăm sóc trẻ em hoặc giáo dục mầm non cho 900,000 trẻ em. Chi phí chăm sóc trẻ em ở Mỹ trung bình hơn $13,000 mỗi năm. Với mức đó, $12 tỷ có thể chi trả một năm chăm sóc cho khoảng 900,000 trẻ. Số tiền này cũng có thể tài trợ chương trình mẫu giáo miễn phí cho khoảng 900,000 trẻ trong một năm.

Học bổng Pell cho 1.6 triệu sinh viên. Mức học bổng cho sinh viên nghèo (Pell Grants) tối đa năm học 2025-2026 là $7,395. Với $12 tỷ, có thể cấp học bổng Pell đầy đủ cho khoảng 1.6 triệu sinh viên trong một năm.

Lương cho hơn 100,000 giáo viên và y tá. Mỹ đang thiếu giáo viên và y tá, đặc biệt ở vùng nông thôn và các khu vực nghèo. Lương trung bình của giáo viên trường công khoảng $72,030/năm. Với mức đó, $12 tỷ có thể trả lương cho khoảng 166,000 giáo viên trong một năm, tương đương toàn bộ số giáo viên của tiểu bang Florida. Nếu tính chi phí đào tạo $100,000 cho một y tá thì $12 tỷ có thể đào tạo khoảng 120,000 y tá mới.

Viện trợ nhân đạo quốc tế. Trong năm đầu trở lại Tòa Bạch Ốc, Trump đã cắt viện trợ nước ngoài. Dù vậy, Mỹ vẫn là nước viện trợ nhân đạo lớn nhất thế giới. Năm tài khóa 2025, Mỹ cấp khoảng $4.5 tỷ viện trợ nhân đạo. Điều đó có nghĩa $12 tỷ có thể tài trợ viện trợ nhân đạo trong gần ba năm.

Dân Mỹ “lãnh đạn”

Ba tuần sau khi cuộc chiến Iran nổ ra, tác động kinh tế đã hiện rõ trên khắp nước Mỹ: giá xăng tăng vọt. Tính đến ngày 23 Tháng Ba, mức giá trung bình toàn quốc là $3.95/gallon, tăng $1.02 so với một tháng trước. Tại miền Tây, các tài xế phải đối mặt chi phí cao nhất, chạm mốc $5.79/gallon tại California và $5.27 tại Washington. Dọc miền Đông, giá nhiên liệu đang tiệm cận hoặc vượt mức $3.70 tại nhiều khu vực, điển hình là $3.86 tại New York và $3.80 tại Maine. Tại vùng Trung Tây, tài xế Illinois méo mặt với mức giá $4.16/gallon…

Nhà kinh tế trưởng Joe Brusuelas nhận định, Mỹ đang đối mặt “cú sốc khả năng chi trả trong ngắn hạn.” Điều này sẽ làm giảm tiêu dùng và kìm hãm tăng trưởng kinh tế.

Theo các nhà kinh tế thuộc Đại Học Stanford, năm nay một hộ gia đình Mỹ trung bình phải chi thêm khoảng $740 tiền xăng. Con số này gần gấp đôi mức tăng trung bình $360 tiền hoàn thuế mà các hộ gia đình nhận được do thay đổi luật thuế. Nói cách khác, tiền hoàn thuế tăng cũng không bù nổi tiền xăng tăng.

Lĩnh vực nữa mà chiến tranh khiến người Mỹ thiệt hại nặng hơn là thị trường vay mua nhà. Lãi suất vay mua nhà cố định 30 năm đã tăng 0.5 điểm phần trăm từ khi chiến tranh bắt đầu, từ dưới 6% lên 6.53%. Lãi suất tăng gây thêm áp lực cho những người muốn mua nhà, đúng vào lúc bước vào mùa cao điểm mua bán bất động sản.

Chỉ một tháng trước, giới đầu tư còn kỳ vọng Cục Dự Trữ Liên Bang (Fed) sẽ giảm lãi suất ít nhất một lần trong năm nay, từ đó giúp giảm chi phí mua nhà. Bây giờ, nỗi lo lạm phát do giá xăng tăng – kéo theo giá vận chuyển, thực phẩm và nhiều thứ khác – đang làm xáo trộn mọi dự đoán. Fed không chỉ không giảm mà thậm chí tăng lãi suất trước cuối năm để kiềm chế lạm phát. Tất cả cho thấy chỉ ba tuần, cuộc chiến đã làm thay đổi hướng đi nền kinh tế Mỹ (cũng như toàn cầu).

Chỉ số niềm tin tiêu dùng trong Tháng Ba đã rơi xuống mức thấp nhất trong năm, theo khảo sát của Đại học Michigan. Điều đáng chú ý không chỉ là con số thấp mà là sự thay đổi đột ngột trước và sau khi chiến tranh bắt đầu. Các khảo sát trước chiến tranh cho thấy tâm lý người dân đang có chiều hướng tích cực, nhưng chỉ chín ngày sau khi chiến tranh bắt đầu, toàn bộ sự lạc quan biến mất.

Hiện tại, chưa có dấu hiệu cho thấy những cú sốc tâm lý người tiêu dùng sớm giảm bớt mà có thể tệ hơn. Nói cách khác, người Mỹ không chỉ đang đóng thuế cho cuộc “du ngoạn” của Trump mà phải sống trong sự bất định về tương lai, trong khi họ không có bất kỳ quyền kiểm soát nào đối với những gì đang xảy ra.[kn]