An Khanh Lê-Nguyễn

Đài Loan – hòn đảo tự trị với 24 triệu dân có tên chính thức Trung Hoa Dân Quốc – chỉ được khoảng một chục nước công nhận là quốc gia. Tuy nhiên, sự mơ hồ về tư cách quốc gia của Đài Loan không làm cho người dân đảo quốc này dễ dàng chấp nhận việc khước từ bản sắc và định tính dân tộc của họ.

Hơn 60% người dân sống trên đảo luôn nói họ là người Đài Loan (Taiwanese); khoảng 30% tự nhận họ vừa là người Trung Quốc vừa là người Đài Loan; và vỏn vẹn 2.5% xem họ là người Trung Quốc (Chinese) – theo kết quả mới nhất được thực hiện vào Tháng Bảy 2023 bởi National Chengchi University (Quốc lập Chánh trị Đại học; Đài Bắc) trong một cuộc khảo sát hàng năm.

Với người Đài Loan, trong bối cảnh địa chính trị phức tạp và khi “thân phận” quốc gia họ không được minh tường, điều gì khiến họ nghĩ rằng họ là “người Đài Loan” chứ không phải người Trung Quốc? Làm thế nào họ tạo ra những câu chuyện riêng của dân tộc để gắn kết với danh tính quốc gia họ? Và làm thế nào để họ vừa khước từ “định tính Trung Quốc” (ở đây được hiểu là sự chối bỏ “định tính cộng sản” Trung Quốc) trong khi vẫn không ngoảnh mặt hoặc phớt lờ với di sản Trung Hoa trong máu thịt mình?

Với nhiều người Đài Loan, “câu chuyện” mà họ muốn kể để cho thế giới biết họ là ai chính là ẩm thực, một trong những đặc điểm nổi bật của Đài Loan, nếu không kể đến… ngành công nghiệp bán dẫn lừng danh thế giới của họ. Với người Đài Loan, việc đẩy mạnh yếu tố văn hóa ẩm thực, nhấn mạnh sự khác biệt của “ngôn ngữ ẩm thực” Đài Loan với ẩm thực Hoa Lục (và cũng khác với ẩm thực truyền thống của những địa phương nổi tiếng chẳng hạn Tứ Xuyên hoặc Thượng Hải…), chính là cách để khẳng định một thứ căn cước quốc gia riêng biệt của mình.

Khoảng một thập niên trở lại đây, giới chủ nhà hàng, nhà văn và thậm chí học giả Đài Loan đã bắt đầu quảng bá khái niệm “quốc tịch” của ẩm thực Đài Loan, làm sống lại văn hóa ẩm thực cao cấp truyền thống khi kết hợp sản phẩm và nguyên liệu địa phương vào cách chế biến và nấu nướng.

Nói cách khác, họ muốn định hình một nền văn hóa ẩm thực khác biệt với văn hóa ẩm thực Trung Quốc, làm nổi bật bản sắc Đài Loan. Qua ẩm thực, người Đài Loan muốn thế giới phải nhìn họ như là một quốc gia, hoặc ít nhất là một nền văn hóa riêng của Đài Loan. Yu-Jen Chen, nhà sử học ẩm thực thuộc Đại học Sư phạm Quốc gia Đài Loan ở Đài Bắc, viết trong một cuốn sách năm 2020: “Trong nhiều năm, ‘quốc tịch’ của Đài Loan là một khái niệm mơ hồ. Và điều đó làm cho câu hỏi ‘Ẩm thực Đài Loan là gì’ trở nên đặc biệt thú vị.”

Thử nêu một ví dụ. Ian Lee là chủ sở hữu và bếp trưởng của Nhà hàng HoSu ở Đài Bắc. HoSu có nghĩa là “hòn đảo tốt” trong tiếng Đài Loan, và Ian Lee sử dụng thực đơn để thể hiện tình yêu của mình đối với vùng đất Đài Loan, nhấn mạnh đến sản vật, địa hình và hương thơm của hòn đảo này.

Một trong những món ăn của Lee, cá nướng khói, lấy cảm hứng từ cách nấu ăn của người Atayal, một trong nhiều nhóm thổ dân ở Đài Loan. “Tôi muốn người khác thấy Đài Loan tuyệt vời và sôi động như thế nào bằng cách kể những câu chuyện về quê hương chúng tôi,” Ian Lee cho biết, và nói thêm: “Chúng tôi phải đẩy mạnh yếu tố văn hóa ẩm thực quốc gia để cuối cùng bản sắc dân tộc có thể xuất hiện.”

Ở Đài Loan, việc đề cao văn hóa ẩm thực như một định tính dân tộc thật ra từng xuất hiện vào đầu thế kỷ 20, khi người Đài Loan muốn dùng ẩm thực để phân biệt với ẩm thực của những kẻ cai trị đến từ Nhật Bản. Tuy nhiên, “ẩm thực Đài Loan” là gì? Như thế nào gọi là “ẩm thực Đài Loan?”

Một lần, Ching-yi Chen – một nhà văn ẩm thực ở Đài Bắc – yêu cầu những người dự một sự kiện mang theo một món được xem là đặc trưng của ẩm thực Đài Loan. Một phụ nữ ở độ tuổi 20 mang đến món đậu phụ mapo nổi tiếng (麻婆豆腐 – ma bà đậu hủ), có nguồn gốc từ tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc, nơi cô từng sống thời niên thiếu. Một chính trị gia lớn tuổi ủng hộ độc lập mang đến một bát miến lươn. Đó là món ăn từ Đài Nam, thành trì của Đảng Tiến bộ Dân chủ cầm quyền, đảng thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc Đài Loan.

Với Ching-yi Chen, cả hai món ăn đều đủ tiêu chuẩn gọi là ẩm thực Đài Loan. Chen nói: “Bất cứ thứ gì trên vùng đất này được biến đổi và mang một hình thức hoặc cuộc sống mới đều có thể được gọi là ‘ẩm thực Đài Loan”. Bà Chen chỉ ra sự phổ biến của súp miso trong các bữa ăn của người Đài Loan, một dấu tích của chế độ thực dân Nhật Bản.

Ở Đài Loan, súp có thể ăn kèm với mì lạnh, bánh bao gạo nếp và thậm chí cả thịt viên – kiểu ăn mà người Nhật sẽ cho là quái lạ. Chen nói: “Sự biến đổi theo cách riêng phù hợp với khẩu vị người Đài Loan khiến súp miso trở thành một món ăn mới và là một phần của ẩm thực Đài Loan”.

Xét đến vấn đề bản sắc, điều khó khăn nhất là làm thế nào để dung hòa với di sản Trung Hoa. “Đối với tôi, chính phủ Trung Quốc và tổ tiên Trung Hoa của tôi là hai thứ riêng biệt,” bà Chen nói. “Chúng tôi luôn muốn tránh xa chính phủ Trung Quốc, nhưng hầu hết người Đài Loan có lẽ sẽ không đi xa đến mức từ bỏ luôn cả tổ tiên họ.”

Trong thực tế, đa số người Đài Loan vẫn tôn trọng và thậm chí gìn giữ di sản văn hóa Trung Hoa cội nguồn. Đường phố Đài Bắc có thể giống như bất kỳ thành phố nào ở miền Nam Trung Quốc. Hầu hết mọi người nói tiếng Quan Thoại mặc dù phương ngữ Đài Loan đang trở nên phổ biến. Nhiều con đường và địa danh được đặt theo tên các tỉnh Trung Quốc. Nhiều nhà hàng Đài Bắc vẫn bán các món ăn Tứ Xuyên, Hồ Nam và Thượng Hải…

Trong các cuộc tranh luận chính trị, những người theo chủ nghĩa dân tộc Đài Loan thường nhấn mạnh sự tồn tại của các nhóm bản địa như một bằng chứng cho thấy Đài Loan có nguồn gốc độc đáo, trong đó văn hóa Trung Hoa chỉ là một phần.

Trong cuốn sách của mình, nhà sử học ẩm thực Yu-Jen Chen viết, dù các nhóm bản địa chỉ chiếm 2% dân số Đài Loan nhưng họ là một phần quan trọng trong câu chuyện lịch sử liên quan bản thể quốc gia Đài Loan. Với ông chủ nhà hàng Ian Lee hoặc nhiều người Đài Loan khác, văn hóa ẩm thực là một phần có ý nghĩa rất lớn trong việc nâng cao ý thức bản sắc. Càng nhấn mạnh bản sắc dân tộc thông qua căn cước ẩm thực, người ta càng xây dựng được nhiều hơn sức mạnh giúp chống lại sự áp chế từ bên ngoài.

Quyên Di

Chuyện này xảy ra lâu rồi.

Hồi ấy trong làng kia có một thiếu nữ đẹp lắm. Tóc nàng mềm óng như mây. Mắt nàng lấp lánh như sao. Môi nàng tươi thắm như đoá hồng nhung. Răng nàng trong như bạch ngọc. Da nàng trắng thơm như bông bưởi. Hỏi tên nàng là gì, không ai nhớ, vì từ lâu lắm rồi người ta chỉ gọi nàng là Giai Nhân, làm như trên đời không còn giai nhân nào khác.

Trong làng có hai nam nhân là Phú Ông và Hàn Sinh. Phú Ông rất giàu mà xấu người xấu nết. Hàn Sinh rất nghèo mà đẹp người đẹp nết.

Phú Ông say mê Giai Nhân, tìm cách lấy lòng nàng bằng quà tặng đắt giá. Một hôm Phú Ông sai gia nhân đem đến nhà Giai Nhân một tấm áo gấm điều đỏ thắm. Giai Nhân không thèm nhận quà, gấp tấm áo gấm điều để ngoài cửa. Gia nhân của Phú Ông đành đem áo về.

Giai Nhân có cảm tình với Hàn Sinh. Hàn Sinh cũng yêu Giai Nhân nhưng mặc cảm mình nhà nghèo, mồ côi cha mẹ nên không bao giờ dám mở lời. Giai Nhân đành đánh bạo lại nhà Hàn Sinh. Đến nơi, nàng thấy Hàn Sinh thân ở nhà tranh, mình mặc áo mỏng, chân đi hài cỏ, lấy làm thương lắm.

Giai Nhân hỏi: “Hàn Sinh ơi, chàng thấy môi em màu gì?” Hàn Sinh đáp: “Môi Giai Nhân đỏ thắm.” Giai Nhân nói: “Vậy chàng lấy son thắm tô lên áo em đi.” Hàn Sinh làm theo. Giai Nhân thấy áo mình đẹp hơn áo gấm điều nhiều lắm.

Phú Ông thấy Giai Nhân không thích áo gấm điều, sai gia nhân đem áo gấm hồng đến tặng nàng. Giai Nhân không thèm nhận quà, gấp tấm áo gấm hồng để ngoài cửa. Gia nhân của Phú Ông đành đem áo về.

Giai Nhân đến nhà Hàn Sinh, hỏi chàng: “Hàn Sinh ơi, chàng thấy má em màu gì?” Hàn Sinh đáp: “Má của Giai Nhân màu hồng.” Giai Nhân nói: “Vậy chàng lấy cánh hoa hồng ngâm nước rồi tô lên áo em đi.” Hàn Sinh làm theo. Giai Nhân thấy áo mình đẹp hơn áo gấm điều, áo gấm hồng nhiều lắm.

Phú Ông thấy Giai Nhân không thích áo gấm hồng, sai gia nhân đem áo gấm vàng đến tặng nàng. Giai Nhân không thèm nhận quà, gấp tấm áo gấm vàng để ngoài cửa. Gia nhân của Phú Ông đành đem áo về.

Giai Nhân đến nhà Hàn Sinh, hỏi chàng: “Hàn Sinh ơi, chàng thấy hài em đi màu gì?” Hàn Sinh đáp: “Hài của Giai Nhân màu vàng.” Giai Nhân nói: “Vậy chàng lấy phấn thông vàng tô lên áo em đi.” Hàn Sinh làm theo. Giai Nhân thấy áo mình đẹp hơn áo gấm điều, áo gấm hồng, áo gấm vàng nhiều lắm.

Phú Ông thấy Giai Nhân không thích áo gấm vàng, sai gia nhân đem áo gấm bạch đến tặng nàng. Giai Nhân không thèm nhận quà, gấp tấm áo gấm bạch để ngoài cửa. Gia nhân của Phú Ông đành đem áo về.

Giai Nhân đến nhà Hàn Sinh, hỏi chàng: “Hàn Sinh ơi, chàng thấy da em màu gì?” Hàn Sinh đáp: “Da của Giai Nhân trắng như bông bưởi.” Giai Nhân nói: “Vậy chàng lấy vôi thơm ăn trầu tô lên áo em đi.” Hàn Sinh làm theo. Giai Nhân thấy áo mình đẹp hơn áo gấm điều, áo gấm hồng, áo gấm vàng, áo gấm bạch nhiều lắm.

Phú Ông thấy Giai Nhân không thích áo gấm bạch, sai gia nhân đem áo gấm tím đến tặng nàng. Giai Nhân không thèm nhận quà, gấp tấm áo gấm tím để ngoài cửa. Gia nhân của Phú Ông đành đem áo về.

Giai Nhân đến nhà Hàn Sinh, hỏi chàng: “Hàn Sinh ơi, chàng thấy guốc tía của em màu gì?” Hàn Sinh đáp: “Guốc tía của Giai Nhân màu tím.” Giai Nhân nói: “Vậy chàng lấy quả mồng tơi tím tô lên áo em đi.” Hàn Sinh làm theo. Bây giờ áo của Giai Nhân có đủ mọi màu. Giai Nhân thấy áo mình đẹp hơn áo gấm điều, áo gấm hồng, áo gấm vàng, áo gấm bạch, áo gấm tím nhiều lắm.

Phú Ông thấy tặng quà mãi mà Giai Nhân vẫn cự tuyệt, nổi giận, sai một bọn gia nhân hung hãn đến bắt Giai Nhân đem về nhà mình. Cha mẹ Giai Nhân không làm gì được. Hàn Sinh thì chỉ biết khóc.

Ở nhà Phú Ông, Giai Nhân nhớ cha mẹ, nhớ Hàn Sinh. Nàng buồn khổ lắm, chẳng bao lâu sầu héo mà chết.

Dân làng nghe biết chuyện, họ nổi giận, đem gậy gộc phá nhà Phú Ông, lấy được xác Giai Nhân đưa về. Tuy nàng chết vì sầu héo nhưng dung nhan vẫn xinh đẹp vô cùng.

Mộ của Giai Nhân ngoài cánh đồng. Ngày nào Hàn Sinh cũng đến thăm mộ nàng, khóc lóc thảm thiết. Một ngày kia Hàn Sinh thấy bên cạnh mộ Giai Nhân mọc lên một cụm hoa đủ màu sắc đỏ, hồng, vàng, trắng, tím như những màu chàng tô lên áo Giai Nhân độ trước.

Đêm hôm ấy, Giai Nhân hiện ra trong giấc mơ của Hàn Sinh. Nàng nhỏ nhẹ nói: “Hàn Sinh đừng buồn nhiều. Xác em dưới lòng đất nhưng hồn em trong bụi hoa hôm nay chàng đã thấy; hãy đem bụi hoa về trồng trong vườn. Hàn Sinh thấy hoa thì cũng như thấy em vậy.” Hàn Sinh làm theo, đem bụi hoa về ân cần chăm sóc.

Một đêm nọ Giai Nhân lại hiện ra trong giấc mơ của Hàn Sinh, hỏi: “Hàn Sinh đặt tên cho hoa chưa?” Hàn Sinh đáp: “Định đặt tên là Giai Nhân.” Giai Nhân cười, lắc đầu: “Bây giờ em là phận cỏ hoa, đâu dám tranh chỗ các giai nhân của cõi người; hãy đặt tên hoa là Cẩm Chướng, có nghĩa là ngăn chặn áo gấm. Em không ưa áo gấm. Em chỉ thích áo của em được chàng tô đủ màu thôi.”

___________________

Truyện trên mới được đặt ra thôi. Thật ra “cẩm chướng” là biến âm của “kāngnǎixīn” (康乃馨.) Đó lại là biến âm của “carnation.” 康乃馨 đọc theo âm Hán-Việt là Khang Ái (Nãi) Hinh, cắt nghĩa theo chữ thì có thể hiểu là “có khoẻ mạnh bình an thì mới làm cho hương thơm toả ra xa được.”