Hôm tuần rồi, nhân ngày mà đối với người Việt chúng ta là ngày giỗ đầu của dân biểu Jo Cox, hai tờ báo đối lập kỳ phùng địch thủ, hai vị tổng chủ bút của tờ Daily Telegraph bên cánh hữu và tờ Guardian bên cánh tả, đã họp nhau viết chung một bài bình luận.

Mang tựa đề “Jo hỏi những câu hỏi khó khăn. Chúng tôi cũng sẽ làm vậy,” mở đầu với câu “Cách đây một năm, một hành động bạo động kinh khủng đã tước đi của đất nước chúng ta một phụ nữ thành khẩn và nguyên tắc. Dân biểu Jo Cox đại diện cho một trong những gì tốt đẹp nhất trong truyền thống chính trị của chúng ta, và tuyên bố của bà trong bài diễn văn đầu tiên đọc tại Quốc Hội – rằng chúng ta đoàn kết hơn và có nhiều điều chung với nhau hơn là những điều chia rẽ nhau – đã rung động đến tận tâm cam của nhiều người kể từ khi bà mất.”

Bài báo thêm là trong bài diễn văn đó, bà Cox đã nêu rõ tinh thần độc lập của vùng quê hương của bà ở miền bắc nước Anh và bà đã chứng tỏ điều đó bằng cách đặt ra những câu hỏi khó khăn cho chính phủ. Và bài bình luận tiếp “Là chủ bút, ước muốn của Jo hỏi những câu hỏi khó khăn những kẻ cầm quyền có âm hưởng mạnh đối với chúng tôi.”

Hai nhà báo viết “Tờ Guardian và tờ Telegraph thường ngồi đối diện trong quang phổ chính trị, nhưng chúng tôi chia sẻ một niềm tin mãnh liệt về vai trò của báo chí. Khi tốt đẹp nhất, truyền thông Anh Quốc là một phần của truyền thống vĩ đại đó – một đế tứ quyền vốn buộc chính phủ và các viên chức của họ, Quốc Hội, nhà giàu và nhà quyền quý trong xã hội chúng ta phải chịu trách nhiệm.”

Rồi bài bình luận kể ra những thành tích của hai tờ báo trong việc tường thuật và xoi mói về những bê bối, từ vụ scandal các dân biểu lạm dụng những bổng lộc chức vụ, đến những bê bối về trốn thuế của các đại gia doanh nghiệp. Tham nhũng và hành vi xấu trong thể thao cũng không bị bỏ quên và đối xử tệ hại của doanh nghiệp với nhân viên và trốn thuế cũng bị xoi mói.

Nhưng điều hai vị chủ bút này nhắc tới làm tôi đặc biệt chú ý là câu này “Trong cuộc tấn công khủng bố ở Luân Đôn và Manchester, phóng viên của chúng tôi, cùng với các đồng nghiệp khác trên toàn truyền thông Anh Quốc, đã chạy đến nguy hiểm để đưa lại cho công chúng những tin tức quan yếu và tường thuật.”

Có rất nhiều lời ca tụng các nhân viên cấp cứu, các cảnh sát viên, các nhân viên cứu hỏa, đã không ngại cho tính mạng của mình xông tới trong khi bảo mọi người chạy đi. Nhưng tôi chưa bao giờ thấy ai ngợi khen các nhà báo cũng quả cảm không kém để đưa tin tức đến cho độc giả, khán giả và thính giả của họ dầu cho trên bãi chiến trường hay trong những thiên tai, nhân họa khác.

Tôi xin đưa ra một thí dụ về sự can đảm của một người bạn đồng nghiệp. Anh là Frank Gardner, nay là thông tín viên an ninh của đài BBC. Một người bạn thân của Frank diễn tả anh như sau “Anh là người sinh ra cho sự nghiệp báo chí. Khi Kuwait được giải phóng, anh đã có mặt ở đó với máy hình, tường thuật. Anh là một người giỏi chuyện trò, rất giỏi ứng phó, có thể đối diện với mọi tình huống. Tôi gặp anh học tiếng Ả Rập và Hồi Giáo học ở viện đại học Exeter và phải nói anh là người mà tôi biết hiểu rõ và đi cùng khắp vùng Trung Đông. Trong một năm thôi, anh đã có lần đi 28 quốc gia. Anh là loại người mà cứ phải thay passport hoài vì không còn chỗ để đóng dấu nữa.”

Ngày 6 Tháng Sáu, 2004, trong một cuộc đi làm phóng sự cho đài BBC, ở Al-Suwaidi, một quận của thành phố Riyadh, thủ đô của Saudi Arabia, anh bị phục kích bởi đàn em của al Qaeda và bị bắn sáu phát, trọng thương. Đồng nghiệp và là bạn thân của anh, Camaraman Simon Cumbers bị bắn chết. Mấy tên khủng bố đã bỏ anh ở lại tưởng anh đã chết. Chính phủ Saudi Arabia, vốn buộc các phóng viên làm việc ở xứ họ, cũng như các phóng viên ngoại quốc hoạt động ở Việt Nam, phải thuê người đi theo canh gác. Nhưng khi có biến người đó trốn mất, bỏ rơi nhà báo. Chính quyền Saudi hứa bồi thường nhưng họ đã vờ quên. Sau 14 lần giải phẫu, bảy tháng nằm bệnh viện và nhiều tháng chỉnh hình, anh trở lại làm việc với đài BBC năm 2005, dùng xe lăn. Mặc dầu tàn tật, anh vẫn tiếp tục đi tường thuật ở chiến trường như Afghanistan hay Colombia.

Frank thường nói anh có thể tha thứ hết cho những kẻ tìm cách giết anh nhưng anh không thể tha thứ cho họ việc họ đã giết cameraman của anh, anh Simon Cumbers. Và quả thật vậy, nếu nhà báo can đảm thì các cameramen còn can đảm hơn nữa.

Không biết độc giả có biết đến không nhưng cho đến bây giờ tôi còn bị ám ảnh bởi cái chết bi thảm của Kenji Nagai, phóng viên nhiếp ảnh đã bị quân đội Miến Điện bắn chết trong Cuộc Cách Mạng áo Cà Sa hồi năm 2007. Mặc cho đã bị thương, Kenji vẫn tiếp tục chụp hình cho đến khi tắt thở. Ấy là chưa kể đến những nhà báo nhân dân, những bloggers ở Việt Nam, hàng ngày lúc nào cũng có thể bị nhà cầm quyền quấy nhiễu, hành hung hay bỏ tù.

Hai vị chủ bút của hai tờ báo đứng đắn hàng đầu của Anh Quốc nhắc nhở “Không nghi ngờ gì là những kẻ có quyền thế cũng cảm thấy bị đe dọa bởi tường thuật vững chãi, và là chủ bút, chúng tôi đã hết sức quan tâm đến những bước của các chính phủ trên toàn thế giới muốn giới hạn tự do báo chí, và trong một số trường hợp, đe dọa hay gây nguy hiểm cho các phóng viên. Phóng viên ngày càng phải chịu thêm những luật lệ giới hạn và bạo động ở những quốc gia như Nga, Thổ Nhĩ Kỳ và Ukraine – và ngay cả ở Hoa Kỳ, nơi tháng rồi một phóng viên của tờ Guardian bị tấn công bởi một ứng cử viên CỘNG hòa cho chức vụ dân biểu ở Montana. Và cùng với các nhà báo khác, nhân viên của tờ Telegraph và Guardian đã bị cấm cửa không có lý do cho các cuộc họp báo của những chính phủ trên danh nghĩa là dân chủ.”

Hai vị chủ bút cũng bày tỏ lo ngại về những chiều hướng đang ảnh hưởng đến ý thức của công chúng, từ tin dỏm, thiên lệch dựa trên công thức, và các ảnh hưởng “những quả bóng lọc” có thể dễ dàng nhắm vào các kinh nghiệm của chúng ta trên Facebook hay Google vốn chỉ cung cấp cho chúng ta những tin tức và lập trường mà chúng ta đồng ý. Những quả bong bóng này, theo họ, sẽ dẫn đến việc làm hạn hẹp ý thức của chúng ta về thế giới, thay vì tìm những cái gì mới và lập trường thách thức chúng ta, mở rộng tầm nhìn, cho chúng ta những ý kiến mới. Bài bình luận tiếp “Trong hoàn cảnh đó, chưa bao giờ quan trọng hơn bây giờ là báo chí phải cung cấp một sự theo dõi mạnh mẽ các lãnh tụ chính trị thuộc mọi phe phái nhưng một cách thăng bằng và chuyên nghiệp.”

Hai chủ bút kết luận “ Khi các cuộc ‘Gặp nhau lớn’ được tung ra trong dịp cuối tuần để tưởng nhớ con người và sự nghiệp của Jo Cox, chúng tôi hai chủ bút sẽ không ngần ngại gì đoàn kết, dầu chỉ trong một ngày thôi, để chia sẻ cái tình cảm cao thượng của nhà văn George Orwell ‘Nếu tự do có một ý nghĩa nào thì nó là quyền nói cho người ta nghe những điều người ta không muốn nghe.’”

Nhiều nhà phân tích chính trị Pháp đã mô tả cảnh Tổng Thống Emmanuel Macron đánh bại hai đảng lớn lâu đời bằng hình ảnh “phá hủy (để) sáng tạo” (destruction créative). Ông Macron gây đảo lộn chính trường, thay đổi bộ mặt chính trị nước Pháp.

Năm 2016, ở nước Mỹ cũng diễn ra cảnh tương tự. Ông Donald Trump cũng “đại náo thiên cung” đảng Cộng Hòa, giành lấy vai ứng cử viên tổng thống, rồi đại thắng đảng Dân Chủ.

Ngay từ Tháng Ba năm ngoái, có người đã gọi cuộc tranh cử của ông Trump là “disruptive innovation,” tạm dich là “phát minh (gây) xáo động;” một hiện tượng trong thương trường. Đó là David Plouffe, năm 2008 từng vận động tranh cử cho Tổng Thống Barack Obama, và năm ngoái đang làm phó chủ tịch công ty Uber! Plouffe nói: Uber gây xáo động thị trường xe chở khách, Trump gây xáo động trong chính trị. Plouffe nghĩ tới Uber khi thấy Donald Trump đánh bại các ứng cử viên Cộng Hòa khác dù không chi đồng quảng cáo nào trong ngày “Super Tuesday.”

Cảnh thắng lợi của ông Trump tại Mỹ và Macron tại Pháp có lẽ mô tả bằng từ “phát minh xáo động” (disruptive innovation) thích hợp hơn từ phá hủy sáng tạo (creative destruction). Phá hủy sáng tạo do nhà kinh tế học Joseph Schumpeter đặt ra từ năm 1942. Ông nói tới những sản phẩm mới xuất luôn hiện nhờ phát minh, sáng kiến, khiến các sản phẩm cũ, lỗi thời bị gạt khỏi thị trường. Schumpeter coi đó là đặc tính của kinh tế tư bản, diễn ra thường xuyên không ngừng.

Cha đẻ của từ mới “phát minh xáo động” là Clayton Christensen, giáo sư trường Quản Trị Kinh Doanh đại học Harvard, trong cuốn The Innovator’s Dilemma, (Thế lưỡng nan của nhà phát minh, in năm 1997).

Cảnh “phát minh” gây “xáo động” diễn ra khi một xí nghiệp nhỏ có sáng kiến tìm khai thác một “mảnh” hay một “góc” đang bị bỏ quên trong thị trường mà mấy công ty lớn đang chế ngự. Họ bán những món giá trị thấp hơn nhưng giá rẻ hơn sản phẩm của những công ty lớn. Các công ty nhỏ này tiếp tục cải thiện sản phẩm, tiến qua những “góc thị trường” bên cạnh, dần dần xâm chiếm và thay thế các công ty lớn. Những sáng kiến và phát minh này bao gồm các sản phẩm và dịch vụ mới, nhưng quan trọng hơn nữa là đưa ra các mô hình kinh doanh, với các phương pháp tạo ra và phát mãi những gì họ cung cấp cho thị trường.

Christensen đã thấy nhiều công ty lớn chỉ chú trọng các sản phẩm đắt tiền, mức lời cao, họ bỏ quên các mảnh “thị trường thấp.” Những công ty nhỏ, ít vốn, tấn công vào các mảnh trống trải này. Từ những góc nhỏ bé đó họ bành trướng, sau cùng làm rung chuyển tất cả thị trường. Khi các công ty lớn nhìn ra mối đe dọa này thì quá trễ!

Máy vi tính nhỏ, để bàn, thường gọi là PC (Personal computers) là một thí dụ. Các đại công ty chế tạo computer, như IBM, Control Data Corporation (CDC), Honeywell, RCA… lúc đó chú trọng làm những máy vĩ đại, bán cho các xí nghiệp lớn, trong khi các công ty tin học mới ra đời, như Apple, chỉ lo làm những máy vi tính nhỏ, bán giá rẻ, xâm nhập vào mảnh thị trường bị bỏ quên. Đến khi IBM, CDC, RCA ngoảnh đầu lại, tìm cách bước vào thị trường máy PC thì quá trễ. Dần dần các máy PC, Mac đã xâm chiếm vào cả phần thị trường các đại học mà trước đây do các máy lớn chiếm cứ. Bây giờ ít người còn biết đến tên CDC, RCA, Burroughs, DEC, NCR!

Danh sách các công ty mới đã thành công trong mươi năm qua cho chúng ta thấy cảnh “phát minh xáo động diễn ra khắp nước Mỹ và thế giới: Amazon, eBay xâm nhập ngành bán lẻ và đang làm các công ty siêu thị nhức đầu, Google chiếm chỗ các thư viện, Craigslist làm rao vặt mua bán trên mạng, Skype len vào thị trường viễn thông, Uber đang gây khốn đốn cho các taxi, trong khi Airbnb làm khổ tâm các khách sạn, Netflix cũng khiến các rạp hát điêu đứng, Facebook, Twitter đang thế chỗ các công ty truyền thông! Tất cả đều là hiện tượng “disruptive innovation.”

Ông Christensen cho rằng Uber không hoàn toàn là disruptive innovation, vì họ không bắt đầu bước vô làng với một sản phẩm giá trị thấp và rẻ tiền. Uber cũng không nhắm vào một mảnh thị trường bị bỏ quên mà tiến thẳng vào “giữa trận địa địch thủ.” Emmanuel Macron có thể so sánh với Uber. Donald Trump đánh bại các đối thủ trong đảng Cộng Hòa rồi thắng bà Clinton mới đúng là một hiện tượng “phát minh xáo động.”

Ông Trump khích động được một “mảnh thị trường” bị các chính trị gia “chuyên nghiệp” và “lão thành” của cả hai đảng bỏ quên! Điều này ai cũng công nhận. Sau khi nhậm chức, ông Trump vẫn chăm chút bảo vệ “mảnh thị trường” mà ông đã khai thác thành công!

Điểm thứ hai là từ lúc đầu ông Trump đã “rao bán” một sản phẩm “thấp” mà các “nhà cung cấp” khác “coi rẻ,” không đáng để họ đem ra thị trường. Ngôn ngữ của ông rất bình dân, không gọt giũa, không có vẻ gì trí thức, thượng lưu. Ông gắn cho đối thủ như Cruz, Bush, Rubio, Clinton, những “nhãn hiệu” rất dính, mà người “thanh lịch” thường tránh. Ông kích thích những tình tự như ganh ghét, kỳ thị, và đời tư của ông cũng không thể dùng làm gương mẫu cho các bậc cha mẹ dậy con! Chương trình tranh cử của ông Trump chỉ gồm những khẩu hiệu, chính sách nào cũng đại cương, lơ mơ không chi tiết.

Cuối cùng, những cử tri của ông lại hài lòng với thứ sản phẩm đó! Họ không đòi hỏi phẩm chất phải tốt hơn, họ lại khen ông là “Chân thật! Không giả dối!” Chính họ từng là những nạn nhân của “disruptive innovation” trong thị trường! Họ mất việc vì các cơ xưởng sản xuất không đuổi kịp kỹ thuật mới, đến kiệt lực vì cạnh tranh, hoặc bị các xí nghiệp ở nước khác cướp mất thị trường. Bây giờ chính các cử tri đó giúp ông Trump tạo cảnh “phát minh xáo động” trong chính trường Mỹ. Các đối thủ của Trump như Marco Rubio, Jeb Bush, khi nhìn ra thì đã quá trễ! Bà Clinton, hầu như cho tới đêm kiểm phiếu mới nhìn ra!

Hai cuộc bầu cử năm nay tại Anh và Pháp cũng là những hiện tượng “disruptive innovation.” Ông Jeremy Corbyn, lãnh tụ đảng Lao Động ở Anh trước đây không thấy hy vọng nào cạnh tranh nổi với bà Theresa May đảng Bảo Thủ. Sau 30 năm làm dân biểu, ông Corbyn vẫn đứng bên lề ngay trong đảng của ông. Trong cuộc bỏ phiếu vừa qua, bất ngờ ông thắng lớn, chưa đánh bại nổi bà May nhưng kết quả cũng “vượt bực!”

Ông Corbyn đã khai thác một “góc thị trường” mà bà May bỏ quên: Các cử tri từ 18 đến ngoài 30 tuổi! Họ thường ủng hộ đảng Lao Động, nhưng lần này họ được kích thích với liều thuốc mạnh nhất: Ông Corbyn hứa sẽ hoàn toàn xóa bỏ học phí bậc đại học! Lời hứa đó, cộng với những khẩu hiệu cũ như công bằng xã hội, hòa bình thế giới,… rất hiệu nghiệm.

Cuộc thắng lợi của ông Emmanuel Macron và đảng La République En Marche (LREM) còn “disruptive” ngoạn mục hơn nữa ! Ông Macron lìa bỏ đảng Xã Hội để thực hiện thứ “Innovation de rupture” mà một người làm kinh tế như ông chắc đã nghiên cứu.

Kết quả cũng giống như ông Trump ở Mỹ: hai “đại công ty” lâu đời chịu thua một nhà sản xuất mới ra lò có mấy tháng, người Mỹ gọi là “start up.” Đảng Cộng Hòa hữu phái mất một nửa số ghế, chỉ còn 113 dân biểu. Đảng Xã Hội đang chiếm đa số còn thua nặng hơn nữa, mất gần 90%, từ 290 tụt xuống 30 (Đang lo phá sản, như ký giả Từ Nguyên kể trong Người Việt Online). Một nhãn hiệu chính trị lâu năm ở Pháp là Front National của bà Marine Le Pen cũng thảm bại.

Giống như các xí nghiệp gây náo động thị trường, các ông Trump, Macron và Corbyn đã biết khai thác những góc thị trường bị các “đại công ty lâu đời” bỏ quên. Một điểm khác, là họ cũng sử dụng các phương pháp và kỹ thuật mới, mà những đối thủ chưa biết khai thác. Ông Trump dùng Twitter, các ông Corbyn, Macron cùng Facebook, các kỹ thuật mới không ngờ thay đổi chính trị những nước Mỹ, Anh, Pháp. Những phương tiện truyền thông này có cùng một đặc điểm là tính chất “đồng thanh tương ứng. đồng khí tương cầu.” Những con chim nghe tiếng hót giống mình thì hót đáp lại nhau, các con thú ngửi mùi thấy giống thì đi tìm nhau. Những người “đồng thanh đồng khí” đi tìm nhau, gây hiệu quả cộng hưởng! Trâu tìm trâu, ngựa tìm ngựa, cứ thế họ tăng số người ủng hộ một ứng cử viên lên gấp bội!

Các đảng chính trị lớn đang lo về kinh nghiệm của hãng Kodak, một nạn nhân nổi tiếng của disruptive innovation. Hàng thế kỷ, công ty này vẫn thành công vì cung cấp máy chụp hình, phim và giấy in hình. Họ biết khách hàng muốn gì và tìm đủ cách giúp khách hàng thỏa mãn, với bao nhiêu phát minh, sáng chế. Nhắm vào các khách hàng sành điệu và có tiền, đó là nguyên tắc thành công. Khách hàng nào mà chẳng thích máy hình tốt, hình đẹp? Chân lý đó không bao giờ thay đổi!

Nhưng kỹ thuật thay đổi. Người ta chụp hình cách khác, chơi hình cách khác. Năm 2012, Kodak khai phá sản.

Một đường thoát cho các đảng chính trị muốn tránh cảnh Kodak là làm như General Electrics, các công ty xe hơi,… họ đi mua các xí nghiệp mới lập với những phát minh có thể gây xáo động. Mua và sáp nhập (merger and acquisition) các xí nghiệp mới, để sử dụng những phát minh và những bộ óc phát minh! Cộng Hòa ở Mỹ đã “hợp lại” với ông Donald Trump trong năm bầu cử vừa qua, còn đảng Xã Hội ở Pháp thì để mất cơ hội phát minh vì không dung nổi ông Emmanuel Macron.

Tất nhiên, bài học chính trị bầu cử này chỉ áp dụng được ở các nước dân chủ. Người dân được tự do chọn người cầm quyền, cũng như tự do chọn khi ra chợ mua hàng hóa hoặc dịch vụ.

Trong các nước độc tài đảng trị thì khác. Cả cái chợ chỉ có một tên đầu trâu mặt ngựa bán món hàng duy nhất! Ai có sáng hiến hoặc phát minh nào thì cho đeo còng số tám! Người tiêu thụ không mua cũng không được, tên chủ chợ đầu trâu mặt ngựa dí dao bắt phải mua! Không có cách nào khác, phải đuổi cái tên đầu trâu mặt ngựa đi thì mới có chỗ cho phát minh, sáng kiến!