Alexis Zorba con người chịu chơi

Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 60

“Ðể nói vắn tắt và khỏi làm rườm tay ông, chương trình này vẫn tiến hành đều. Nhưng ông đừng lo, ông chủ, tôi vẫn để ý chăm lo công việc của chúng ta. Thỉnh thoảng tôi ngó qua các cửa hàng. Tôi sẽ mua dây cáp và tất cả những vật dụng cần thiết, ông hãy an tâm. Sớm hơn một ngày hay chậm hơn một tuần, ngay cả một tháng đi nữa thì cũng có gì quan trọng đâu? Như người ta nói, con mèo trong lúc vội vàng, đẻ con không què thì thọt. Vậy chúng ta đừng hối hả. Vì lợi ích của ông, tôi chờ cho tai tôi thính, tinh thần tôi tỉnh táo để khỏi bị lường gạt. Dây cáp phải là thứ tốt nhất nếu không chúng ta mất nghiệp. Vậy hãy kiên nhẫn một chút, ông chủ, và hãy tin cậy nơi tôi.”

“Nhất là ông đừng lo cho sức khỏe của tôi. Những cuộc phiêu lưu rất có ích cho tôi. Trong vòng vài ngày tôi đã trở thành một thanh niên đôi mươi trở lại. Tôi khỏe đến nỗi tôi sắp mọc lại răng, thận tôi hơi bị đau, nhưng bây giờ tôi khỏe như vâm. Mỗi buổi sáng soi gương, tôi ngạc nhiên sao tóc mình chưa đen bóng trở lại như giầy đánh xi từ đêm qua.”

“Nhưng có thể ông sẽ tự hỏi tại sao tôi lại viết cho ông tất cả những điều đó. Bởi vì đối với tôi ông gần như một vị linh mục nghe xưng tội và tôi không xấu hổ khi thú nhận với ông tất cả tội lỗi của tôi. Ông có biết tại sao không? Theo tôi biết, tôi làm việc phải hay trái, ông đều coi như không. Ông cũng có một miếng bọt biển thấm nước, như Thượng Ðế chí tôn, và pháp! Phốp! Thiện ác tốt xấu bị xóa hết. Ðó là điều khiến tôi có can đảm nói với ông hết. Bởi thế, ông nghe đây!”

“Ðầu óc tôi đảo điên và tôi sắp hoàn toàn mất trí. Vậy xin ông cầm bút viết cho mấy chữ ngay sau khi nhận được lá thư này. Tôi sẽ tiếp tục ngồi trên dầu sôi lửa bỏng cho đến khi nhận được thư trả lời của ông. Tôi nghĩ rằng từ bao năm nay tên tuổi tôi đã bị xóa trong cuốn sổ của Thượng Ðế. Trong sổ của ma quỉ cũng vậy. Chỉ có trong cuốn sổ của ông, tôi nghĩ là còn ghi tên tôi, bởi vậy tôi không còn ai ngoài các hạ để giải bầy; vậy xin lắng nghe điều tôi sắp thố lộ. Và đây là câu chuyện xẩy ra:

Hôm qua, có một cuộc lễ trong một thôn làng gần Candia, ma quỉ bắt tôi nếu tôi biết ngày lễ ông thánh nào! Lola – a! Quả thật tôi đã quên chưa giới thiệu nàng với ông: Tên nàng là Lola – nàng bảo tôi:

‘Ông Nội ơi!’ (Nàng lại gọi tôi là ông nội, nhưng bây giờ đó là một cái tên âu yếm, ông chủ). ‘Ông Nội ơi, em muốn đi xem lễ!’

‘Vậy thì đi đi, Bà Nội, đi đi,’ tôi bảo nàng.

‘Nhưng em muốn đi với anh cơ.’

‘Anh không đi đâu. Anh không ưa thần thánh. Vả lại anh còn có công chuyện. Em đi một mình đi.’

‘Thôi, nếu thế em cũng không đi nữa.’

Tôi trợn mắt ngó nàng:

‘Em không đi nữa à? Tại sao vậy? Em không thích đi sao?’

‘Nếu anh đi với em, em sẽ đi. Nếu anh không đi, em cũng không đi.’

‘Sao vậy? Em không phải là một người tự do sao?’

‘Hông!’

Tôi tưởng tôi nghe nhầm.

‘Em không muốn tự do à?’ Tôi kêu lên.

‘Không, em không muốn tự do! Em không muốn tự do!’

‘Ông chủ, tôi đang viết cho ông trong phòng Lola, trên giấy của Lola; vì Thượng Ðế, xin ông hãy lắng nghe. Tôi nghĩ rằng chỉ có kẻ muốn tự do mới là người thôi. Ðàn bà không muốn tự do. Vậy, đàn bà có phải là người không?’

Xin ông làm ơn trả lời tôi ngay. Hôn ông, ông chủ tốt nhất của tôi.”

Tôi Alexis Zorba

Khi tôi đọc xong thư của Zorba, tôi bối rối một lát. Tôi không biết mình nên giận, nên cười hay nên thán phục con người sơ khai đã đập vỡ cái vỏ của cuộc đời – luận lý, luân lý, tính lương thiện – này và đạt tới cái cốt tủy. Tất cả những đức tính nhỏ bé, rất ít dụng đều thiếu ở nơi hắn. Hắn chỉ có một đức tính bất tiện, khó khăn và nguy hiểm không ngừng thôi thúc hắn và lôi cuốn hắn một cách không cưỡng chế được về những giới hạn cùng cực, về vực thẳm.

Khi viết, người lao công này bóp vỡ những cây bút trong cơn hung hăng bất nhẫn. Tựa những người đầu tiên trút lớp da khỉ, hay như những đại triết gia, hắn bị chế ngự bởi những vấn đề căn bản của nhân loại. Hắn sống những vấn đề ấy như những nhu cầu cấp thiết tối sơ. Giống như đứa trẻ, hắn nhìn vạn vật lần thứ nhứt. Hắn không ngừng sửng sốt và kinh ngạc. Tất cả đối với hắn đều kỳ diệu, và mỗi buổi mai khi mở mắt và nhìn cây cối, biển đá, chim, hắn đều thảng thốt kinh dị.

“Phép lạ nào đây? Hắn la lên. Những sự huyền bí gọi là cây, biển, đá, chim là gì?”

Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

 Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 59

“Tôi tự nhủ như vậy trong khi đi lên đi xuống cái công trường lớn mà ông đã biết. Ðột nhiên, tôi nghe thấy tiếng kêu la, khiêu vũ, trống, và mấy điệu hát Ðông Phương.

 Tôi lắng nghe và chạy tới nơi huyên náo. Ðó là một quán café – ca nhạc. Tôi chỉ muốn có thế. Tôi bước vào quán, ngồi xuống một cái bàn nhỏ ngay phía trước. Tại sao tôi lại phải dụt dè? Như tôi đã nói với ông, chẳng có ma nào biết nói, tôi hoàn toàn tự do!”

“Một mụ đàn bà to lớn vụng về đang nhẩy trên bục, mụ vén váy ưỡn ẹo, nhưng tôi không để ý. Tôi gọi một chai bia, rồi một con gà mái tơ đến ngồi bên tôi. Nàng dễ thương, da hung nâu, trát phấn lòe loẹt bằng một cái bay. “Nội cho phép?” Nàng vừa cười vừa hỏi.

“Máu tôi bốc lên đầu. Tôi phát điên muốn vặn cổ nó ngay, con bé trơ tráo! Nhưng tôi dằn lòng, tôi cảm thấy thương hại cái ‘giống cái’, tôi gọi bồi:

‘Hai chai champagne!’

Ông chủ phải thứ lỗi cho tôi! Tôi đã tiêu phí tiền ông, nhưng thực là một điều sỉ nhục ghê gớm, phải cứu vãn danh dự của tôi, phải bắt con bé ngạo mạn này quì trước mặt chúng ta! Bắt buộc phải làm như vậy. Tôi không biết bao giờ ông lại để tôi thiếu tự vệ như vậy, vào giây phút khó khăn này! Bởi vậy, ‘Hai chai champagne, bồi!’

Rượu champagne tới, tôi cũng gọi bánh ngọt đàng hoàng và lại gọi thêm champagne nữa. Một gã mang hoa nhài đi tới, tôi mua cả thúng và đổ vào lòng con ranh con dám sỉ nhục chúng ta.

Chúng tôi uống hết ly này đến ly khác, nhưng tôi xin thề, ông chủ, tôi không hề đụng tới con nhỏ. Tôi biết thân tôi. Khi tôi còn trẻ, việc đầu tiên tôi làm là cấu véo và đùa giỡn với họ. Bây giờ già cả, việc đầu tiên mà tôi làm là chi tiền, nịnh đầm, tiêu tiền như rác. Ðàn bà thích được chiều chuộng như vậy. Mấy con đượi phát điên lên vì những cung cách đó, và ông tha hồ gù lưng, lẩy bẩy, xấu như ma, họ quên hết. Họ không nhìn thấy gì khác, mấy con đĩ, ngoài bàn tay vung tiền như nước. Bởi vậy, như tôi đã nói, tôi tiêu mất một món tiền lớn – cầu Thượng Ðế ban phước lành cho ông và trả lại cho ông gấp trăm lần, ông chủ, – và con đượi không chịu rời tôi ra nữa. Nó xích lại dần dần, nó kề cái đầu gối nhỏ bé của nó vào hai cẳng chân xương xẩu to lớn của tôi. Nhưng tôi giống như hệt một tảng băng, mặc dầu bên trong tôi nóng bỏng và bứt rứt. Ðó là cái làm cho đàn bà điên đầu, ông phải biết điều đó phòng khi gặp trường hợp tương tự, rất có lợi cho ông: Ðể họ cảm thấy rằng ông đang sôi sục bên trong tuy nhiên ông không thèm đụng tới họ!”

Ðã quá nửa đêm. Ðèn bắt đầu tắt, quán café-ca nhạc đóng cửa. Tôi móc túi lấy ra một tờ giấy một ngàn drachma, trả tiền và cho bồi một món tiền nước hậu hỹ. Con nhỏ bám sát lấy tôi. “Anh tên gì? nó hỏi tôi bằng một giọng đắm đuối mê mệt – Ông nội!” Tôi bực mình đáp!

“Con đĩ non véo tôi một cái rõ đau và thì thầm: “Ði với em… đi với em…”

“Tôi cầm bàn tay nhỏ xíu của nó, siết chặt một cách rất điệu và trả lời: “Ði thì đi, cục cưng của tôi…” Giọng của tôi khàn khàn.

“Phần còn lại, ông có thể tưởng tượng lấy, ông chủ. Chúng tôi làm công việc của chúng tôi. Rồi chúng tôi lăn ra ngủ. Khi tôi thức dậy, ít ra là mười hai giờ trưa rồi. Tôi nhìn quanh, và tôi thấy gì? Một gian phòng nhỏ xinh xinh, sạch sẽ, ghế bành, lavabo, xà bông thơm, ve lọ to nhỏ, gương lớn gương con, váy màu sặc sỡ mắc trên tường và đủ thứ hình: thủy thủ, sĩ quan, tướng tá, cảnh sát vũ nữ, đàn bà với một bộ đồ duy nhất trên giường, một đôi dép nhỏ. Và bên cạnh tôi, trên giường một con cái ấm áp, thơm tho, tóc rối.”

“A! Zorba, tôi vừa khẽ nhủ thầm vừa nhắm mắt lại, mi đã vào Thiên Ðàng ngay khi còn sống! Ðây là một nơi thú vị, đừng có nhúc nhích!”

“Ông chủ, tôi đã có lần nói với ông rằng mỗi người có một thiên đàng riêng. Với ông, Thiên Ðàng sẽ chứa đầy sách và những bình mực lớn. Với kẻ khác, nó sẽ chứa đầy những thùng rượu vang, rhum, cognac. Với kẻ khác nữa, nó chất hàng đống tiền. Thiên Ðàng tôi là một gian phòng nhỏ thơm ngát với những xiêm y rực rỡ, những bánh xà phòng thơm, một cái giường rộng với những cái lò-xo thật tốt và bên cạnh tôi, một người đàn bà.”

“Tội lỗi thú thực được tha thứ nửa phần.” Suốt ngày tôi không thò mặt ra ngoài. Ông thử nghĩ xem đi đâu? Làm gì mới được chứ? Tôi đang sung sướng nơi đây! Tôi sai người tới một lữ quán thượng hạng đặt thức ăn và họ mang tới cho chúng tôi một khay thực phẩm, toàn những đồ ăn bổ dưỡng: Trứng cá muối đen, thịt sườn, cá, nước chanh vắt, cadaif (*).Chúng tôi lại làm ái tình một lần nữa và ngủ thêm một giấc. Buổi tối chúng tôi thức dậy, mặc quần áo và khoác tay nhau tới quán café-ca nhạc nơi nàng làm việc.

(*) Bánh ngọt Thổ Nhĩ Kỳ gồm hạnh nhân, hạt đỏ, mật ong…

Không biết từ đời thuở nào tôi đã vô cùng ái mộ nền văn minh Hy Lạp. Hy Lạp với những đền đài uy nghi tráng lệ song lại rất giản đơn, thanh nhã. Hy Lạp với những thần linh uy mãnh song lại mỹ miều như những con người ngọc và đầy đam mê rất người. Và rồi dưới ảnh hưởng của Nietzsche, tôi biết ái mộ thêm tinh thần sáng lóa, tinh khôi của thiên tài Hy Lạp, biểu lộ một cách bi tráng, lẫm liệt qua những bi kịch gia vĩ đại, những triết gia độc đáo tiền Socrates, Plato. Cuối cùng, Henry Miller với cuốn du ký tuyệt vời “The Clossus of Maroussi” đã đưa tôi vào những vườn olive, vườn chanh thơm ngát bên bờ biển, gặp gỡ những người Hy Lạp đầy sức sống, nồng nàn tình người.

Với tình yêu Hy Lạp đó tôi đã dịch Alexis Zorba vào năm 1969.

Nguyễn Hữu Hiệu

Kỳ 58

“Làm sao bây giờ, ông chủ? Tới bây giờ hai tên Zorba đánh nhau? Kẻ nào thắng? Nếu tôi sớm ngoẻo, hay lắm, tôi không lo âu gì cả. Nhưng nếu tôi tiếp tục sống dai dẳng, tôi lúa rồi. Tôi lúa rồi, ông chủ, một ngày kia tôi sẽ trở thành đê hèn nhục nhã.

Tôi sẽ mất tự do: Con dâu tôi và con gái tôi ra lệnh cho tôi chăm nom một con khỉ con, một con quái vật kinh khủng, hậu duệ của chúng, để nó đừng phải bỏng đừng ngã, đừng chơi bẩn. Và nếu có chơi bẩn, chúng sẽ bắt rửa ráy cho nó! Khiếp!

Ông cũng sẽ phải chịu số phận nhục nhã tương tự, ông chủ, dầu ông còn trẻ. Ông hãy coi chừng! Hãy nghe điều tôi nói với ông, hãy theo con đường như tôi. Không có cách cứu chuộc nào khác; hãy đi vào trong núi, khai mỏ than, đồng, sắt, kẽm, kiếm cho thật nhiều tiền và cho họ hàng kính nể chúng ta, cho tất cả những tên tai mặt lớn ngả mũ chào chúng ta. Nếu chúng ta không thành công, ông chủ, thà chết, thà bị chó sói, hùm beo hay bất cứ con mãnh thú nào trong rừng ăn thịt còn hơn. Vì lẽ đó Thượng đế chí tôn sinh ra mãnh thú để vồ những kẻ như chúng ta, để họ khỏi trở nên quá đê hạ.”

Chỗ này Zorba vẽ bằng bút chì mầu một người cao lớn, ốm nhom, đang chạy dưới rặng cây xanh với bầy con sói đỏ đeo bén gót, và ở dưới hàng chữ: “Zorba và bẫy Tội Trọng” viết bằng chữ lớn.

Ðoạn hắn viết tiếp:

“Căn cứ vào thư tôi, chắc ông cũng hiểu tôi là kẻ bất hạnh như thế nào. Chỉ khi nào nói với ông nỗi u uẩn của tôi mới có cơ khuây khỏa đôi phần. Bởi ông cũng giống hệt như tôi, có điều ông không biết đấy thôi. Ông cũng có một con quỉ trong ông, nhưng ông không biết tên nó, và, vì không biết ông ngộp thở. Ðặt tên cho nó, ông chủ, và ông sẽ cảm thấy thoải mái hơn.

Tôi đã nói tôi là một kẻ bất hạnh. Tôi có thể nhìn thấy rõ rằng tất cả trí thông minh của tôi chủ là sự ngu dại không hơn không kém. Tuy nhiên, thỉnh thoảng tôi cũng trải qua những ngày có những ý nghĩ cực kỳ cao viễn, và nếu tôi có thể thực hiện điều đó Zorba bên trong ra lệnh, cả thế giới sẽ sửng sốt!

Thấy rằng tôi không ký giao kèo hữu hạn với đời tôi, tôi phải phanh xuống con dốc nguy hiểm nhất. Ðời người là một con đường có lên đèo xuống dốc. Tất cả những người khôn ngoan đều tiến lên với một cái thắng. Nhưng tôi, và đây là giá trị của tôi, ông chủ, tôi phá hủy cặp thắng của tôi từ lâu rồi, bởi sự lắc xóc không làm tôi sợ hãi chút nào. Thợ máy chúng tôi gọi sự trật đường ray là xóc. Trời đánh nếu tôi để ý tới những cái lắc xóc này. Ðêm ngày tôi đâm bổ hết ga về phía trước tôi làm bất cứ điều gì tôi thích: Thây kệ nếu tôi tan như xác pháo. Tôi có gì để mất? Không có gì cả. Bằng cách nào đi nữa, dầu tôi thung dung bước tới, cuối cùng tôi không phải xuôi tay nhắm mắt sao? Dĩ nhiên là có! Vậy chúng ta hãy đốt giai đoạn!

Tôi chắc bây giờ ông đang cười tôi, ông chủ, nhưng tôi cứ viết cho ông những sự u mê của tôi, hay, nếu ông thích, những suy tư của tôi hay những sự yếu đuối của tôi thì cũng vậy – quả thực tôi không thấy có sự khác biệt nào giữa ba điều ấy – tôi cứ viết và ông, ông cứ cười nếu ông thích. Tôi cũng cười khi nghĩ rằng ông cười tôi, và vì thế sự tiếu ngạo không bao giờ dứt trên thế gian. Mỗi người đều có cái điên cuồng riêng, nhưng nỗi điên cuồng lớn nhất, theo tôi, là không có một nỗi điên cuồng nào.

Bởi thế tôi đang xem xét nỗi điên cuồng của tôi ở đây, tại Candia, và tôi viết tỉ mỉ cho ông, ông chủ, bởi tôi muốn hỏi ý kiến ông. Ông còn trẻ thật, nhưng ông đã đọc sách thánh hiền và ông đã thành, xin ông thứ lỗi, một ông cụ non; vì thế, tôi cần những lời khuyên bảo của ông.

Vâng, tôi nghĩ rằng mỗi người có một hơi hám riêng của mình. Chúng ta không phân biệt được vì những hơi hám trộn lẫn với nhau và chúng ta không biết mùi nào của ông, mùi nào của tôi, thực thế… Chúng ta chỉ biết rằng có một mùi hôi thối lắm và đó là cái người ta gọi là “nhân loại”, tôi muốn nói: Mùi hôi thối nhân loại. Không thiếu gì những kẻ hít lấy hít để cái mùi đó như thể đó là mùi lan huệ. Riêng tôi, mùi đó làm tôi muốn mửa. Nhưng thôi, đó là chuyện khác.

Tôi chỉ muốn nói – và tôi lại sắp nhả thắng một lần nữa – rằng những con đàn bà đĩ thõa có những cái mũi ướt như mũi chó, và chúng đánh hơi thấy ngay người đàn ông nào thèm muốn chúng và người nào không thèm chúng. Bởi thế trong bất cứ thành phố nào tôi đặt chân tới, ngay cả bây giờ, già cú đế và xấu xa như một con khỉ đột, quần áo lôi thôi, tôi cũng luôn luôn có hai ba con đàn bà chạy theo đuôi. Chúng hít hơi tôi, mấy con chó. Cầu Thượng Ðế ban phước lành cho chúng!

Ngày đầu tiên tôi an toàn đến Candia vào lúc nhọ mặt người. Tôi chạy ngay tới mấy tiệm buôn nhưng tất cả đều đóng cửa. Tôi vào một lữ quán, cho la ăn tôi cũng ăn uống, rửa ráy. Tôi châm một điếu thuốc và đi dạo một tua. Tôi không biết một ma mãnh nào trong tỉnh và cũng chẳng ma nào biết tôi; tôi hoàn toàn tự do. Tôi có thể huýt gió trong phố, cười nói một mình. Tôi mua một ít passa-tempo (*), tôi nhằn, nhổ và mặc sức lang thang. Ðèn đường bật sáng, đàn ông uống rượu khai vị, đàn bà trở về nhà, không khí ngát mùi son phấn, xà phòng thơm, rượu hồi hương và souvlakia (**).Tôi tự nhủ: “Này lão Zorba kia, mi hy vọng sống với hai cánh mũi phập phồng đó bao lâu nữa? Mi không còn nhiều thì giờ để hít thở không khí nữa đâu đấy nhé. Tiếp tục đi, ông bạn già, hít thở cho thẳm sâu vào!”

(*) Hạt bầu rang.

(**) Găm thịt nướng – G.c.D