Trúc Phương/Người Việt

Chiến sự Iran đã trở thành cuộc chiến khu vực với tác động toàn cầu, làm chao đảo thị trường dầu mỏ và tài chính, phá vỡ chuỗi cung ứng, cản trở thương mại hàng hải và giao thông hàng không. Những mối đe dọa đối với công dân Mỹ gia tăng từng giờ, và số người thiệt mạng tại Iran cũng tăng không ngừng. Trên thực tế, những rủi ro này đã được dự đoán từ lâu trước khi chiến tranh bùng nổ…

Bộ phim hành động của “Rambo-Trump” kết thúc, “có hậu” thế nào?

Chiến tranh kết thúc như thế nào vẫn còn là điều khó đoán. Tuy nhiên, khi nó khép lại, nước Mỹ đối mặt hàng loạt hệ quả. Trump, nếu có nghĩ đến kế hoạch cho “ngày hôm sau,” đã đặt quá nhiều kỳ vọng lạc quan vào việc cuộc chiến làm thay đổi Iran và Trung Đông.

Tổng Thống Trump khẳng định việc liên tục làm suy yếu giới lãnh đạo và năng lực quân sự Iran sẽ khiến chế độ Tehran suy sụp đến mức người dân Iran có thể nổi dậy và “cướp chính quyền.” Ít nhất, Iran cũng bị tước bỏ sức mạnh và không còn khả năng đe dọa khu vực, mở ra một Trung Đông mới phù hợp hơn với lợi ích Washington.

Một tuần sau khi khai hỏa chiến dịch nghiền nát Tehran thành bình địa, ông Trump nói rằng chỉ ông chứ không ai khác là người chịu trách nhiệm chọn lãnh đạo mới của Iran, rằng Tehran phải đầu hàng vô điều kiện và mô hình Iran giai đoạn hậu Giáo Chủ Ali Khamenei sẽ được thiết kế tương tự Venezuela. “Chuyện đó diễn ra rất dễ dàng. Nó sẽ giống như ở Venezuela,” ông Trump trả lời phỏng vấn CNN hôm 6 Tháng Ba.

Tuy nhiên, nguồn gốc bất ổn ở Trung Đông thật ra không liên quan nhiều đến việc chế độ Iran có đổi chủ hay không. Ngay cả khi Iran suy yếu, điều đó cũng không tự thân nó giải quyết được các xung đột địa phương luôn âm ỉ khắp Trung Đông. Cần thấy rằng trong nhiều cuộc xung đột kéo dài như ở Libya hay Sudan, vai trò của các quốc gia Arab và Thổ Nhĩ Kỳ còn lớn hơn nhiều so với Iran.

Xung đột Israel-Palestine thật ra đã bắt đầu từ trước khi Cộng Hòa Hồi Giáo Iran ra đời. Do đó, sự sụp đổ chế độ Iran không thể hàn gắn những chia rẽ sâu sắc luôn tồn tại ở khu vực, trong đó có cuộc xung đột liên tu bất tận giữa Hồi Giáo Sunni và Hồi Giáo Shiite, giữa các nhóm người Kurd ở Iran và Thổ Nhĩ Kỳ và Syria, giữa phe cực đoan và các nhóm ôn hòa…

Với các nhóm dân quân ở Iraq, tổ chức Hezbollah tại Lebanon hay Houthi ở Yemen – nằm dưới sự ảnh hưởng Iran, họ cũng có mục tiêu sống còn và chương trình chính trị riêng. Sức mạnh của họ, dù dựa vào Tehran, nhưng sự tồn tại của họ không hoàn toàn phụ thuộc vào Iran. Dĩ nhiên việc loại Iran khỏi cuộc chơi không phải không quan trọng. Hezbollah chắc chắn chịu tổn thất lớn nếu lãnh đạo ở Tehran thay đổi. Việc chính quyền Bashar al-Assad ở Syria sụp đổ cuối năm 2024 làm gián đoạn tuyến vận chuyển vũ khí và tài chính từ Iran sang Hezbollah qua lãnh thổ Syria. Nếu mất hoàn toàn sự hậu thuẫn Iran, cộng thêm áp lực quân sự từ Israel, Hezbollah chỉ là con cọp giấy.

Nhìn chung chủ nghĩa cực đoan trong khu vực sẽ không biến mất ngay cả khi Iran bị đánh bại. Tâm lý chống Israel và thù Mỹ vẫn sẽ còn. Thậm chí “cục diện mới” có thể dẫn đến sự xuất hiện các nhóm vũ trang mới. Nói cách khác, bản đồ mới mà Trump và Benjamin Netanyahu vẽ lại, khó có thể kéo các quốc gia Trung Đông đến gần hơn với Mỹ hoặc thúc đẩy tiến trình bình thường hóa quan hệ với Israel. Do sự gắn kết kinh tế và vị trí địa lý gần gũi, các nước Vùng Vịnh vẫn không thể ngưng duy trì quan hệ với Iran sau khi chiến tranh kết thúc.

Không có giải pháp thần kỳ nào có thể ngay lập tức đem lại một Trung Đông ổn định hơn. Ngược lại, một cuộc chiến được thực hiện với hy vọng loại bỏ mối đe dọa từ Iran có thể dẫn đến những hậu quả ngoài ý muốn và cuối cùng gây tổn hại cho chính lợi ích của Mỹ. Việc loại bỏ một chế độ tàn bạo và gây bất ổn bằng sự can thiệp quân sự từ một cường quốc bên ngoài – mà bản thân nó ngày càng bị xem là bất ổn và coi thường luật pháp quốc tế – khó có thể là công thức cho hòa bình lâu dài.

“Nó sẽ KHÔNG giống như ở Venezuela”

Nhiều thập niên qua, mọi nỗ lực thay đổi chế độ do Washington tiến hành đều kết thúc trong thảm họa. Tại Afghanistan, Taliban bị đánh bật khỏi quyền lực năm 2001 đã trở lại nắm quyền vào năm 2021. Hai thập niên, với vô số tiền của và nhân lực Mỹ, cuối cùng đổ sông đổ biển. Tại Iraq, Mỹ lật đổ thành công chế độ Saddam Hussein nhưng kết quả đạt được hoàn toàn không tương xứng với những tổn thất khổng lồ về sinh mạng, tiền bạc, chiến lược và chính trị. Còn ở Libya, chiến dịch can thiệp do NATO dẫn đầu – với vai trò chủ chốt của Mỹ – ban đầu nhằm ngăn nhà độc tài Muammar al-Qaddafi thực hiện một cuộc tàn sát có thể xảy ra, cuối cùng, kết quả ngày nay là một đất nước hỗn loạn.

Như được Richard Haass (chủ tịch danh dự Hội Đồng Quan Hệ Đối Ngoại Hoa Kỳ) chỉ ra trong bài viết trên Foreign Affairs, thay đổi chế độ có nhiều hình thức. Nó có thể được thúc đẩy bởi nội bộ, ngoại lực, hoặc cả hai. Bất luận thế nào, việc thay đổi chế độ phải đi kèm với kế hoạch kiến thiết cụ thể. Những trường hợp thành công nhất thuộc kiểu này xảy ra sau Đệ Nhị Thế Chiến, khi Mỹ cùng đồng minh cải tổ chính trị và định hướng cho sự phát triển hậu chiến ở Đức và Nhật, nhằm bảo đảm hai nước này không bao giờ đe dọa khu vực và thế giới. Những nỗ lực trên thành công vang dội. Nhật và Đức đều trở thành nền dân chủ vững mạnh, gắn bó chặt chẽ với hệ thống liên minh do Mỹ dẫn dắt.

Trong khi đó, Mỹ bác bỏ ý tưởng thay đổi chế độ ở Liên Xô. Và đó là một chính sách đúng. Washington chọn cách thận trọng hơn, được nhà ngoại giao bậc thầy George Kennan thiết kế chính sách, với mục tiêu “kiềm chế lâu dài, kiên nhẫn nhưng kiên định và cảnh giác đối với xu hướng bành trướng của Moscow.” Chủ trương của Mỹ là định hình chính sách ngoại giao của Moscow chứ không phải thay đổi thể chế cai trị Liên Xô. Chiến lược kiềm chế này đã thành công suốt bốn thập niên Chiến Tranh Lạnh.  

Chính sách thận trọng trên bắt đầu bị phớt lờ thời cựu Tổng Thống George W. Bush. Sau vụ 9/11, Mỹ say máu trong chiến dịch quân sự lật đổ Taliban và tham gia tiến trình lập chính phủ mới ở Afghanistan. 20 năm sau, kết quả mà Washington nhận được là hơn 2,000 lính Mỹ thiệt mạng, 20,000 người khác bị thương, cùng với tổn phí hàng ngàn tỷ đô.

Ông Bush không chỉ sa lầy ở Afghanistan mà còn ở Iraq. Chính ông Trump nhiều lần nhắc rằng Mỹ không nên dính vào các vụ thay đổi chế độ ở nước ngoài. Tuy nhiên, Washington lại không tránh xa chính sách thay đổi chế độ mà còn đi vào vết xe đổ của ông Bush. Ông Trump thậm chí còn bốc đồng hơn cả ông Bush.

Ông Trump mắc những sai lầm y chang ông Bush. Thời Bush, chính sách can thiệp được thay bằng chính sách đơn phương (unilateralism). Chỉ trong năm đầu tiên ông George W. Bush nhậm chức tổng thống, Tòa Bạch Ốc đã hủy năm hiệp ước quốc tế và đơn phương tuyên bố nhiều chủ trương có lợi thuần túy cho Mỹ. Quan hệ Mỹ cùng nhiều khối chính trị trở nên bất đồng, từ quan hệ với Tổ Chức Hiệp Ước Bắc Ðại Tây Dương (NATO), Liên Minh Châu Âu Đến Quan Hệ Liên Hiệp Quốc.

Chủ trương đơn phương thể hiện rõ nhất ở cuộc tấn công Iraq. Một số bài bình luận viết rằng chính phủ Bush thực hiện chiến dịch quân sự tấn công Iraq là ảnh hưởng của sự kiện 9/11. Ðiều này không đúng.

Sự kiện 9/11 là cái cớ thích hợp cho việc qui kết Baghdad dính dáng Al-Qeada và từ đó Mỹ tung ra luận thuyết “dập phủ đầu.” Việc “xóa sổ” Saddam Hussein thật ra được tính từ ngay cả khi ông George W. Bush chưa vào Tòa Bạch Ốc. Xem lại tài liệu lưu trữ vào thời gian ứng cử viên Bush thực hiện chiến dịch tranh cử, các diễn văn tranh cử cùng những tuyên bố của thành phần hỗ trợ chiến dịch tranh cử tổng thống (mà sau đó có mặt trong Nội Các Bush, như cố vấn an ninh quốc gia Condoleezza Rice)…, có thể thấy vấn đề Iraq đã nằm trong chính sách ngoại giao của ứng cử viên Bush từ khá lâu. Ông Trump với vấn đề Iran cũng y hệt như vậy.

Thay đổi một quốc gia là điều không dễ và thay đổi một khu vực càng phức tạp vạn lần. Xã hội và cấu trúc chính trị Trung Ðông có những đặc điểm chẳng giống nơi nào trên thế giới. Chính trị Trung Ðông không chỉ là quyền lực mà còn tôn giáo. Tư tưởng hệ Trung Ðông gắn liền với quá trình phát triển cực kỳ phức tạp của lịch sử Trung Ðông. Và lịch sử Trung Ðông là lịch sử của những va chạm muôn thuở, giữa thế giới Arab và thế giới Hồi giáo và giữa Hồi Giáo với chính Hồi Giáo… Nói cách khác, muốn thay đổi Trung Ðông, người ta phải giải quyết ổn thỏa mọi bất đồng lịch sử. Ðiều này là bất khả thi.

Hiếu Chân/Người Việt 

Một tuần chiến tranh với Mỹ và Israel đã gây thiệt hại khủng khiếp cho Iran cả về nhân mạng, vũ khí và cơ sở hạ tầng. Sự sụp đổ của nhà nước Hồi Giáo thần quyền ở Tehran gần như là một sớm một chiều. Iran đang hết sức cô độc khi những “đồng minh” chí cốt, đặc biệt là hai ông lớn Nga và Trung Quốc, đều ngoảnh mặt làm ngơ, mặc cho Tehran tự xoay xở. Trang báo này đã bàn tới vai trò của Trung Quốc (xem bài Máu lửa đỏ trời Trung Đông: Bắc Kinh… ‘bất động’), nay xin đề cập tới Nga mà thái độ hiện nay có phần giống với Liên Xô trong xung đột Việt Nam và Trung Quốc trước đây, cũng là một điềm báo về số phận của Cuba trong những ngày tới.

Từ nhóm CRINK…

Nga và Iran là hai trong số bốn nước hợp thành nhóm CRINK (China, Russia, Iran và North Korea) – một liên minh các quốc gia độc tài có chung mục đích thách thức cái trật tự thế giới do Mỹ lãnh đạo. Bốn nước này hợp tác củng cố sức mạnh quân sự của nhau thông qua việc chuyển giao kỹ thuật, cung cấp vũ khí đồng thời gia tăng kết nối kinh tế để tránh né các chính sách cấm vận của phương Tây.

Tuy chưa phải là một liên minh phòng thủ hỗ tương như Minh Ước Bắc Đại Tây Dương (NATO), các nước CRINK duy trì một mối quan hệ mật thiết trong các lĩnh vực quốc phòng, năng lượng và tài chính. Bốn năm trước, khi Nga bế tắc trong cuộc chiến xâm lược Ukraine, Iran và Bắc Hàn lập tức “chia lửa.” Iran cung cấp cho Nga hàng chục ngàn máy bay không người lái (drone) cảm tử Shahed-136, đưa chiến tranh sang một bước ngoặt mới, gây ra cơn ác mộng khủng khiếp cho quân kháng chiến Ukraine. Ngoài drone Shahed, tình báo Mỹ thời Tổng Thống Joe Biden còn tin rằng Iran cung cấp cho Nga hoả tiễn đạn đạo tầm ngắn để đánh phá các đô thị, các cơ sở năng lượng và mạng giao thông Ukraine.

Nếu không có drone và hoả tiễn của Iran, đạn đại bác và binh lính Bắc Hàn, Nga không thể tàn phá nặng nề các đô thị của Ukraine như hiện nay. Ấy vậy mà sao Nga ngoảnh mặt quay lưng khi Iran tan nát dưới bom Mỹ hiện nay?

… đến quan hệ nồng thắm Nga – Iran

Quan hệ giữa Nga và Iran đã có từ lâu và cuối năm ngoái, hai bên nâng cấp lên quan hệ Đối Tác Chiến Lược Toàn Diện (Comprehensive Strategic Partnership – CSP), tập trung vào chuyển giao công nghệ, chia sẻ thông tin tình báo và cùng chống lại những kẻ thù chung. Yếu tố gắn kết hai nước này là mối thù với Mỹ và phương Tây cũng như thân phận hai quốc gia bị cả thế giới xa lánh và cùng bị cấm vận kinh tế nặng nề.

Iran nhìn thấy ở Nga một nguồn cung cấp vũ khí để hiện đại hoá quân đội, nhất là chiến đấu cơ. Cho đến nay Nga giao cho Iran nhiều phi cơ phản lực huấn luyện Yak-130, hàng chục xe bọc thép Spartak. Hồi Tháng Giêng, Nga bàn giao cho Iran trực thăng chiến đấu MI-28 và hai bên đã ký hợp đồng để Nga cung cấp cho Iran 50 chiến đấu cơ Su-35 và 500 hệ thống phòng không vác vai Verba, nhưng hợp đồng này chưa thực hiện, theo tổ chức nghiên cứu Carnegie Endowment for International Peace.

Nga thì nhìn thấy ở Iran một thị trường và một hành lang thương mại đi ra Ấn Độ Dương và thế giới, né tránh lệnh cấm vận quốc tế. Chỉ tính hợp đồng trị giá $25 tỷ ký kết năm ngoái xây cho Iran bốn lò phản ứng nguyên tử dân sự bổ sung cho nhà máy điện nguyên tử Bushehr cũng do Nga xây dựng trước đây đã mang lại cho Moscow nguồn ngoại tệ tối cần thiết cho nền kinh tế đang lao đao. Nga và Iran cũng hợp tác với nhau để tổ chức và điều hành các đội “tàu ma” (ghost ships) lén lút chở dầu mỏ của hai nước này đến các thị trường nước ngoài, né tránh lệnh cấm vận toàn diện của Mỹ và châu Âu.

Tuy nhiên khi chiến tranh giữa Iran với liên quân Mỹ-Israel nổ ra tuần trước, người ta thấy Moscow giữ thái độ bàng quan khó hiểu, ngoài việc lên án Mỹ “gây hấn vô cớ” tại một phiên họp của Hội Đồng Bảo An Liên Hiệp Quốc. Khi lãnh đạo tối cao Iran Ali Khamenei bị bom Israel giết ngay trong phòng làm việc, Tổng Thống Vladimir Putin của Nga gửi lời chia buồn và lên án “vụ ám sát vi phạm mọi chuẩn mực của đạo đức con người và luật pháp quốc tế.” Ông Putin giả vờ như Nga đang hành xử theo luật quốc tế và đạo đức con người. Và chỉ có vậy.

Báo The Washington Post hôm Thứ Ba, 6 Tháng Ba đưa tin rằng Nga đang cung cấp cho Iran thông tin tình báo về vị trí và hoạt động của các chiến hạm Mỹ, giúp Tehran nhắm mục tiêu chính xác hơn trong các đợt phản công trả đũa bằng hoả tiễn và drone cảm tử, nhưng phía Mỹ coi nhẹ tầm quan trọng của hành động này. “Rõ ràng việc đó không tạo ra bất kỳ sự khác biệt nào cho chiến dịch quân sự ở Iran bởi vì chúng tôi đã huỷ diệt chúng,” bà Karoline Leavitt, thư ký báo chí Tòa Bạch Ốc, nói với các nhà báo, theo AP. Khi được hỏi liệu Nga có đi xa hơn sự hỗ trợ về chính trị để cung cấp hỗ trợ quân sự cho Iran hay không thì phát ngôn viên Dmitry Peskov của Điện Kremli nói phía Nga vẫn chưa nhận được lời yêu cầu như vậy từ Tehran.

Thực chất quan hệ CSP giữa Nga và Iran không dựa trên lòng tin cậy mà chỉ là sự hợp tác vì lợi ích, thực dụng và hạn chế như Thứ Trưởng Ngoại Giao Andrey Rudenko của Nga nói rõ trước Quốc Hội nước này rằng CSP Nga-Iran không phải là hiệp định quốc phòng hỗ tương, không có nghĩa vụ hỗ trợ lẫn nhau khi một trong hai bên bị tấn công.

Ốc không đỡ nổi mình ốc!

Theo nhiều nhà phân tích, thái độ bàng quan của Moscow có phần do bất lực, có phần do muốn “ngư ông đắc lợi” trong cuộc chiến hiện nay.

Nga đang sa lầy trầm trọng trong cuộc xâm lược kéo sang năm thứ năm tại Ukraine. Hầu như toàn bộ nguồn lực của Nga đều dành cho mặt trận này; Moscow không còn binh lính, vũ khí, đạn dược, trang bị để hỗ trợ ai. Ngay cả kinh tế Nga cũng đang kiệt quệ dưới sức nặng chi phí chiến tranh và các biện pháp cấm vận ngặt nghèo của thế giới. Chính quyền Iran có thể sớm sụp đổ nhưng tương lai của chính quyền Nga cũng không sáng sủa hơn. Ốc không đỡ nổi mình ốc, sao có thể làm cọc cho rêu!

Về địa chính trị, Nga có quan hệ đối tác toàn diện với Iran nhưng cũng duy trì quan hệ gần gũi với Israel và các quốc gia Arab trong vùng Trung Đông. Chiến lược của Nga là tập trung nhiều nguồn lực ngoại giao vào các nước láng giềng thuộc Liên Xô cũ và Châu Âu hơn là đối đầu trực tiếp với sức mạnh vô đối của Mỹ. Nếu Nga tham chiến bảo vệ Iran và gây thương vong cho người Mỹ thì cái giá phải trả là vô cùng lớn: Israel có thể tấn công các căn cứ của Nga ở Syria, NATO có thể kích hoạt Điều 5 Hiến Chương NATO và các nước vùng Vịnh chắc chắn sẽ xa lánh Nga

Do những hạn chế như vậy mà Nga không thể cung cấp sự hỗ trợ quân sự đủ để làm thay đổi lợi thế của Iran trong cuộc đối đầu sinh tử với Mỹ và Israel. Quan hệ giữa Moscow và Tehran là duy lợi chứ không phải là tin cậy, mỗi bên đều theo đuổi những lợi ích riêng.

 Và tính toán của kẻ đứng ngoài cuộc 

Ngoài ra, các chiến lược gia Nga ở Điện Kremli nhìn thấy những mối lợi lớn mà cuộc chiến ở Iran mang lại. Ngay sau khi những quả bom đầu tiên của Mỹ rơi xuống Tehran, giá dầu thế giới đã tăng lên và tăng nhanh khi Iran dọa đóng eo biển Hormuz, nơi một phần năm sản lượng dầu khí của thế giới phải đi qua. Nga không mong gì hơn là thị trường năng lượng thế giới biến động mạnh, giá dầu tăng cao giúp cho nguồn thu của Nga được cải thiện và Nga có thêm tiền để vực dậy nền kinh tế đang kiệt quệ.

Nếu cuộc chiến với Iran không sớm kết thúc mà kéo dài “bao lâu cũng được” như tuyên bố của ông Trump thì nước Mỹ sẽ sớm lặp lại bài học Afghanistan và Iraq. Chiến tranh sẽ làm gia tăng căng thẳng chính trị xã hội nước Mỹ, phá hoại mối quan hệ về an ninh của Mỹ với các nước Trung Đông và từ đó tạo cơ hội để Nga củng cố ảnh hưởng. (Một số quốc gia vùng Vịnh đánh tiếng muốn dừng các dự án đầu tư tại Mỹ trị giá nhiều trăm tỷ đô la). 

Điều quan trọng nhất là cuộc chiến ở Iran sẽ có lợi cho Nga trên mặt trận Ukraine. Chính giới và truyền thông Mỹ và Châu Âu sẽ tập trung chú ý vào Trung Đông, xao lãng Ukraine, từ đó giảm áp lực dư luận lên Nga. Chiến tranh Trung Đông chắc chắn sẽ làm cạn kiệt kho vũ khí đáng gờm của Mỹ; Ukraine và những chính phủ ủng hộ họ ở Châu Âu sẽ khó mà mua được những vũ khí, trang bị tối cần thiết của Mỹ để bổ sung cho quân đội Ukraine; sức phòng thủ của Ukraine sẽ suy yếu và cho phép Nga đẩy mạnh tấn công.

Cảnh giác với Moscow không bao giờ muộn

Nga đang theo dõi sát chiến cuộc ở Iran và sắm vai người quan sát lạnh lùng chờ cơ hội kiếm lợi. Trong quan hệ quốc tế những lời đường mật phát ra từ miệng các nhà độc tài, các chính thể chuyên chế, có khi ẩn giấu những cạm bẫy khó lường.

Nhớ lại ở Việt Nam, Tổng Bí Thư Đảng CSVN Lê Duẩn, ngay sau khi ký hiệp định hữu nghị toàn diện với Liên Xô Tháng Mười Một 1978, tin vào sự che chở của Moscow, đưa quân đánh Khmer Đỏ ở Cambodia và bức hại các cộng đồng Hoa Kiều ở Việt Nam. Hậu quả là Việt Nam bị Trung Quốc xâm lược các năm 1979-1989 ở biên giới phía Bắc, bị mất nhiều đảo Trường Sa Tháng Ba, 1988 mà Moscow không hề can thiệp, khi máu 64 thuỷ thủ Việt Nam nhuộm đỏ một vùng biển thì hạm đội Thái Bình Dương của Liên Xô đóng tại cảng Cam Ranh gần đó vẫn án binh bất động!

Chính quyền cộng sản Cuba từ lâu vẫn trông cậy vào Nga như một nhà bảo trợ, thậm chí còn cho phép Nga thiết lập trạm theo dõi viễn thông Mỹ trên đất Cuba, sẽ sớm nhận ra thực tế Moscow sẽ không động tay động chân nếu Havana rơi vào hỗn loạn, như Nga im lặng khi đặc nhiệm Mỹ bất ngờ đổ bộ bắt sống vợ chồng Tổng Thống Nicolas Maduro của Venezuela mới đây. [dt]