KIEV, Ukraine (NV) – Tổng Thống Volodymyr Zelensky của Ukraine hôm Thứ Bảy, 20 Tháng Sáu, tuyên bố chính thức gửi trả lại huân chương quốc gia cao quý cho Warsaw, một ngày sau khi ông Karol Nawrocki, tổng thống Ba Lan quyết định thu hồi vinh dự dành cho nhà lãnh đạo Kiev, theo Reuters.

Giữa lúc đương đầu với Nga, mối quan hệ ngoại giao giữa hai đối tác chiến lược thân cận Ukraine và Ba Lan vừa rơi vào trạng thái căng thẳng nghiêm trọng liên quan đến các tranh chấp lịch sử từ thời Thế Chiến Thứ Hai.

Sự việc bắt nguồn từ quyết định của Tổng Thống Nawrocki khi đưa quyết định thu hồi huân chương Đại Bàng Trắng (Order of the White Eagle), vinh dự cao quý nhất của Ba Lan từng trao tặng cho Tổng Thống Zelensky vào năm 2023. 

Lý do giới chức Ba Lan đưa ra là vì tổng thống Ukraine đổi tên một đơn vị tác chiến để vinh danh các nghĩa quân Ukraine (UPA) thời Thế Chiến Thứ Hai, vốn là lực lượng bị phía Ba Lan cáo buộc đã tiến hành các cuộc thảm sát tàn khốc nhắm vào người dân Ba Lan tại vùng Volhynia từ năm 1943 đến năm 1945.

Phản ứng trước quyết định trên, ba cựu tổng thống Ukraine bao gồm các ông Leonid Kuchma, Viktor Yushchenko và Petro Poroshenko cũng đồng loạt thông báo hoàn trả lại huân chương Đại Bàng Trắng từng được ban tặng cho họ. 

Các cựu lãnh đạo nhận định rằng cuộc tranh cãi lịch sử này đang phá hủy nghiêm trọng những nỗ lực cải thiện mối quan hệ song phương mà họ đã dày công xây dựng. 

Ngoài ra, những nhân vật trong nội các ông Zelensky như Chánh Văn Phòng Kyrylo Budanov cùng Bộ Trưởng Ngoại Giao Andrii Sybiha cũng tuyên bố từ bỏ các giải thưởng khác do phía Ba Lan trao tặng.

Trên mạng xã hội X, Tổng Thống Zelensky chia sẻ bức ảnh huân chương được đóng gói trong hộp để gửi trả lại văn phòng tổng thống Ba Lan với dòng chữ viết: “Chúng tôi từng tin rằng huân chương Đại Bàng Trắng, được trao tặng vào năm 2023, là dành cho nhân dân Ukraine và quân đội của chúng tôi. Đó là những gì đã được tuyên bố vào thời điểm đó.” Tuy nhiên, ông Zelensky khẳng định Kiev vẫn luôn mở cửa cho các hình thức đối thoại mang tính xây dựng để tránh những cách diễn giải xung đột về quá khứ đau thương chung.

Trong nội bộ Ba Lan, quyết định của Tổng Thống Nawrocki, một người cánh hữu, kích ngòi một cuộc tranh luận dữ dội giữa bối cảnh Kiev đang nỗ lực tập hợp đồng minh để thúc ép Nga chấm dứt cuộc chiến kéo dài hơn bốn năm. Nhiều giới chức trong chính phủ Ba Lan chỉ trích hành động này là một sai lầm và đang trực tiếp tiếp tay cho Nga. 

Ông Radoslaw Sikorski, ngoại trưởng Ba Lan, cảnh báo trên mạng xã hội X rằng: “Kẻ chiến thắng duy nhất trong cuộc chiến lịch sử và các huân chương này chỉ có thể là Moscow.” Đồng quan điểm, Bộ Trưởng Quốc Phòng Władyslaw Kosiniak-Kamysz của Ba Lan nhận xét mối quan hệ đồng minh đang đi theo hướng rất tồi tệ và việc leo thang căng thẳng chỉ mang lại lợi ích cho kẻ thù.

Đáp lại các chỉ trích, Tổng Thống Nawrocki khẳng định lòng tự hào của người Ba Lan bị xúc phạm và ngưỡng chịu đựng đau đớn của quốc gia này bị vượt quá. Dù vậy, ông Nawrocki nhấn mạnh sự việc này không nhằm chống lại người dân Ukraine và không biểu thị cho bất kỳ sự thay đổi nào trong định hướng chiến lược về chính sách an ninh của Ba Lan. (MPL) [dt]

DUBAI / WASHINGTON (NV) – Những nét phác thảo sơ bộ về một thỏa thuận kết thúc chiến tranh giữa Washington và Tehran chứa đựng một nghịch lý các điều khoản ưu đãi nhằm dỗ dành Iran tuân thủ thỏa ước củng cố trực tiếp sức mạnh cho lực lượng Vệ Binh Cách Mạng Hồi Giáo (IRGC), một tổ chức bị Mỹ cùng các đồng minh phương Tây liệt vào danh sách khủng bố, Reuters nhận định hôm Thứ Sáu, 19 Tháng Sáu.

Suốt nhiều thập niên, IRGC phát triển mạnh mẽ dưới bóng tối của các lệnh trừng phạt quốc tế, xây dựng thành công một đế chế thương mại khổng lồ trải dài từ dầu mỏ, xây dựng, vận tải biển cho đến viễn thông và cảng biển. 

Báo cáo từ bốn nguồn tin cao cấp Iran xác nhận lực lượng tinh nhuệ này nắm giữ vị thế độc tôn để thâu tóm phần lớn dòng tiền tài chính phát sinh từ việc dỡ bỏ cấm vận, khôi phục xuất khẩu dầu và thu hút làn sóng đầu tư nước ngoài. Vai trò trung tâm của lực lượng này trong nền kinh tế nội địa hiện trở thành rào cản lớn nhất đối với tiến trình hòa bình, bởi danh xưng khủng bố của họ làm phức tạp các nỗ lực giải phóng thị trường.

Được cố lãnh đạo cách mạng Ayatollah Ruhollah Khomeini thành lập, IRGC liên tục mở rộng ảnh hưởng chính trị và kinh tế dưới thời người kế nhiệm Ayatollah Ali Khamenei thông qua các chiến dịch can thiệp quân sự tại Trung Đông và trấn áp bất đồng chính kiến trong nước. 

Kể từ khi cuộc chiến bùng phát vào ngày 28 Tháng Hai bằng loạt không kích khiến ông Ali Khamenei tử nạn, IRGC lập tức thâu tóm quyền kiểm soát tối cao tại Tehran, trực tiếp đưa con trai của ông này thành là Lãnh Đạo Tối Cao Mojtaba Khamenei lên vị trí quyền lực cao nhất.

Một nguồn tin cao cấp nhận định IRGC chính là thực thể chiến thắng thực sự của cuộc chiến sau khi bảo đảm sự sống còn cho hệ thống chính trị hiện tại, đồng thời sở hữu kinh nghiệm dày dạn trong các hoạt động lách luật trừng phạt suốt nhiều thập niên qua. Hiện tại, chính giới lãnh đạo IRGC phát đi tín hiệu ủng hộ thỏa thuận chấm dứt chiến sự.

Thỏa thuận tạm thời công bố tuần này cho phép Mỹ cấp quyền miễn trừ đối với các hoạt động xuất khẩu dầu mỏ của Iran. 

Trong khi đó, một hiệp định toàn diện hơn trong tương lai có thể dỡ bỏ toàn bộ các lệnh cấm vận còn lại và mở đường cho Tehran tiếp cận quỹ tái thiết trị giá lên tới $300 tỷ. Dù IRGC không công khai các dữ liệu tài chính, giới phân tích dự báo mọi nỗ lực khôi phục kinh tế đều làm phình to tầm ảnh hưởng của mạng lưới thương mại đa ngành thuộc lực lượng này. Nhánh kỹ thuật của IRGC là tập đoàn Khatam al-Anbia hiện giám sát hàng trăm công ty con chi phối toàn bộ hạ tầng, năng lượng, sản xuất xe hơi, du lịch và hậu cần.

Do luật đầu tư của Iran bắt buộc các tập đoàn nước ngoài phải thiết lập liên doanh với doanh nghiệp bản địa, các công ty liên kết với IRGC nghiễm nhiên trở thành những kẻ gác cổng vĩ đại đối với mọi nguồn vốn ngoại quốc đổ vào các lĩnh vực béo bở nhất. Thực tế này đẩy các công ty phương Tây khi quay lại thị trường Iran vào thế buộc phải hợp tác hoặc vận hành song song với các thực thể khủng bố ngầm, kích hoạt rủi ro pháp lý nghiêm trọng từ các lệnh trừng phạt đơn phương của Mỹ.

Cựu điều tra viên Jeremy Paner thuộc Bộ Tài Chính Mỹ, hiện là đối tác tại công ty luật Hughes Hubbard & Reed, đưa ra lời cảnh báo: “IRGC là thực thể giật dây đằng sau lĩnh vực dầu mỏ, vì vậy chúng ta không thể phớt lờ tất cả các hệ lụy pháp lý khi kinh doanh với họ.”

Ông Paner lưu ý rằng ngay cả khi chính quyền cho phép xuất khẩu dầu, các doanh nghiệp Mỹ vẫn đối mặt rủi ro pháp lý lớn từ Đạo Luật Công Lý Chống Tài Trợ Khủng Bố (JASTA) năm 2016. Đạo luật này cho phép các nạn nhân khủng bố khởi kiện đòi bồi thường nếu phát hiện tập đoàn có hành vi hỗ trợ tài chính gián tiếp cho IRGC.

Sự trỗi dậy kinh tế của lực lượng Vệ Binh Cách Mạng tăng tốc mạnh mẽ từ đầu những năm 2000 nhờ hệ thống công ty bình phong lách luật tinh vi. Mặc dù chiến dịch “áp lực tối đa” do Tổng Thống Donald Trump phát động vào năm 2018 gây ra nhiều tổn thất và làm gia tăng chi phí vận hành các mạng lưới bất hợp pháp này, việc dỡ bỏ cấm vận toàn diện sắp tới có thể biến đế chế IRGC thành lực lượng nắm giữ huyết mạch tài chính tại vùng Vịnh. (MPL) [dt]

VATICAN CITY (NV) – Ông Ilan Goldfajn, chủ tịch tập đoàn ngân hàng phát triển Inter-American Development Bank, gặp riêng Đức Giáo Hoàng Leo XIV hôm Thứ Sáu, 19 Tháng Sáu, tại Vatican để trình bày lập luận rằng Nam Mỹ có thể hưởng lợi lớn từ làn sóng khai thác đất hiếm và khoáng sản thiết yếu, nếu ngành này được đặt dưới những tiêu chuẩn nghiêm ngặt về môi trường, lao động, quản trị và chia sẻ giá trị tại địa phương, theo AP.

Đức Giáo Hoàng Leo XIV từng có hai thập niên làm nhà truyền giáo tại Peru, một trong những quốc gia Mỹ Latin nơi người bản địa và dân nghèo chứng kiến tận mắt mặt trái của ngành khai thác mỏ như là lấy đất của dân, nguồn nước bị đầu độc, rừng bị phá, cộng đồng bị cưỡng bức di dời, trong khi phần lớn tài nguyên bị các tập đoàn và quyền lực bên ngoài khai thác. Chính vì vậy, khi một lãnh đạo ngân hàng phát triển hàng đầu tìm cách thuyết phục ngài rằng khai thác đất hiếm có thể được làm “đúng cách,” câu chuyện không còn là một cuộc gặp kinh tế bình thường, mà là cuộc đối đầu giữa lời hứa phát triển kinh tế và ký ức bị bóc lột của cả một lục địa.

Chủ Tịch Goldfajn không phải một nhà vận động khai mỏ thông thường. Ông đứng đầu ngân hàng phát triển quan trọng của khu vực, nơi đang có danh mục khoảng $4 tỷ cho các dự án khoáng sản thiết yếu, phần lớn tại Chile, Argentina và Brazil. 

Vấn đề là nhà tư bản Goldfajn phải thuyết phục một người không phải một chính trị gia dễ bị hấp dẫn bởi khẩu hiệu tăng trưởng mà đó là Đức Giáo Hoàng Leo XIV, người am hiểu Peru. Ngài từng phục vụ tại Chulucanas, thuộc Tổng Giáo Phận Piura, nơi có các dự án đồng lớn (Trujillo, vùng nổi tiếng với vàng) và tại Chiclayo, một trung tâm vận chuyển quan trọng cho các ngành khai thác ở miền Bắc Peru. 

Đối với vị chủ chăn Giáo Hội Công Giáo Hoàn Vũ, khai thác mỏ không phải chỉ là bảng biểu đầu tư, sản lượng, hay công nghệ xanh. Đó còn là đời sống người nghèo, sức khỏe trẻ em, dòng sông bị nhiễm độc, và tiếng nói người bản địa thường bị gạt ra ngoài bàn thương lượng.

AP cho biết Vatican trong nhiều năm đã giữ lập trường cứng rắn với các tập đoàn khai thác mỏ đa quốc gia, đặc biệt tại Nam Mỹ. Lập trường đó không xuất phát từ phản đối phát triển một cách mù quáng, mà từ lịch sử dài của một mô hình kinh tế trong đó tài nguyên bị đào lên, lợi nhuận đi nơi khác, còn cộng đồng địa phương ở lại với ô nhiễm, bệnh tật và nghèo đói.

Với Vatican, vấn đề không chỉ là môi trường, mà là quyền lực. Ai được hỏi ý kiến? Ai ký hợp đồng? Ai hưởng lợi? Ai chịu hậu quả? Các cộng đồng bản địa có được xem là đối tác chính, hay chỉ là trở ngại phải vượt qua? 

Đây cũng là trọng tâm trong thông điệp môi trường “Laudato Si’” năm 2015 của Đức Giáo Hoàng Francis, người gốc Argentina. Ngài từng nhấn mạnh tác hại của khai thác mỏ, từ ô nhiễm nước ngầm, thủy ngân trong khai thác vàng, đến khí độc sulfur dioxide trong khai thác đồng, và nói các cộng đồng bản địa phải là những đối tác đối thoại chính khi các dự án lớn ảnh hưởng đến đất đai của họ.

Đức Giáo Hoàng Leo XIV dường như tiếp nối hướng đi nhân bản đó. Trong chuyến đi Châu Phi hồi Tháng Tư vừa qua, ngài chỉ trích việc các công ty khai thác mỏ “thực dân hóa” khoáng sản của lục địa này. Hôm Thứ Sáu, trong một buổi tiếp kiến riêng khác tại trung tâm giáo dục môi trường của Vatican, ngài lên án tệ nạn chạy theo lợi nhuận bằng mọi giá của những người tìm cách cướp bóc trái đất “bằng cái giá của những người dễ bị tổn thương nhất” và làm tăng nguy cơ phi nhân hóa.

Chính vì vậy, cuộc gặp giữa Goldfajn và Đức Giáo Hoàng Leo XIV mang ý nghĩa vượt khỏi khuôn khổ một cuộc vận động chính sách. Đây là nỗ lực của giới tài chính phát triển và tư bản khai khoáng nhằm làm dịu sự phản kháng đạo đức của Giáo Hội tại một khu vực Công Giáo rộng lớn. 

Đức Giáo Hoàng Leo không phải là người đưa ra các quyết định đầu tư, nhưng từ những thập niên ngài sống tại Peru đem lại cho ngài uy tín rất lớn, thông điệp của ngài có thể định hình cách các giáo phận và giáo xứ trên toàn lục địa tiếp xúc với các công ty khai mỏ. Những cộng đồng tôn giáo này thường là nền tảng của các phong trào phản đối khai thác mỏ địa phương.

Nói cách khác, Đức Giáo Hoàng Leo XIV không ký hợp đồng mỏ, nhưng ngài có thể ảnh hưởng đến môi trường đạo đức quanh hợp đồng đó. Nếu ngài nhìn khai thác đất hiếm như một cơ hội phát triển có kiểm soát, các công ty có thể có thêm không gian đối thoại. Nếu ngài xem đây là một hình thức thực dân hóa mới, phong trào phản đối tại địa phương sẽ có thêm sức mạnh tinh thần.

Nếu các công ty khai mỏ thật sự muốn một con đường mới, họ phải chứng minh bằng điều kiện lao động, bảo vệ môi trường, quyền của người bản địa và phân chia lợi ích công bằng. Còn nếu họ chỉ muốn nhà lãnh đạo Vatican ban cho một lớp đạo đức bên ngoài để tiếp tục mô hình cũ, thì họ đã tìm nhầm người. Một vị giáo hoàng từng sống giữa những cộng đồng bị ảnh hưởng bởi khai thác mỏ khó có thể quên rằng dưới lớp đất hiếm quý kia là đời sống rất thật của con người. 

Đức Giáo Hoàng Leo XIV, với ký ức Peru và lập trường bênh vực người dễ bị tổn thương, là tiếng nói mà giới tư bản khó lòng thuyết phục. (MPL) [dt]

TEHRAN, Iran (NV) – Phẫn nộ trước các cuộc tấn công liên tục của Israel tại miền Nam Lebanon, Iran tuyên bố tái phong tỏa eo biển Hormuz vào sáng Thứ Bảy, 20 Tháng Sáu, đồng thời thông báo rằng dù các nhà đàm phán của họ tới Thụy Sĩ để đối thoại, tuy nhiên không có nhiều triển vọng tiến triển tại đó, theo AP News.

Tuy nhiên, phía trung gian Pakistan vừa cho biết các bên đồng ý dàn xếp nói chuyện, ở mức độ kỹ thuật, trở lại vào ngày Chủ Nhật và Qatar cũng có mặt.

Về phía Mỹ, Phó Tổng Thống JD Vance trả lời phỏng vấn trên đài truyền hình Fox News hôm Thứ Bảy cho biết ông kỳ vọng sớm lên đường tới Thụy Sĩ để tiến hành các cuộc đàm phán với Iran. Ngay sau đó, tuyên bố đóng cửa eo biển Hormuz của Iran xuất hiện giữa lúc Phó Tổng Thống Vance khẳng định hoàn toàn tin tưởng lệnh ngừng bắn đồng thuận trong thỏa ước 14 điểm của Washington với Tehran tiếp tục giữ vững, và ông chưa thấy bất kỳ minh chứng nào cho thấy eo biển Hormuz đóng cửa.

Iran cáo buộc Mỹ bất tín 

Đầu tiên, bộ chỉ huy quân sự hỗn hợp của Iran tuyên bố đóng cửa eo biển, viện dẫn các cuộc tấn công của Israel cùng sự “bất tín” từ phía Mỹ và “hành vi vi phạm rõ ràng các cam kết” khi không thể chấm dứt chiến tranh. 

Ông Esmail Baghaei, phát ngôn viên Bộ Ngoại Giao Iran, phát đi tín hiệu cho thấy ít có tiến triển cho đến khi Tehran nhận thấy Mỹ thi hành đúng thỏa thuận. “Chuyến đi Thuỵ Sĩ này mang mục đích yêu cầu phía bên kia hoàn thành các nghĩa vụ của mình,” ông Baghaei nói, đồng thời cho biết thêm các cuộc thương lượng hướng tới một thỏa thuận cuối cùng chỉ bắt đầu một khi các cam kết cốt lõi, bao gồm việc chấm dứt chiến sự tại Lebanon, thực hiện nghiêm chỉnh.

“Nếu bất kỳ phần nào của những hiểu biết chung này, bất kỳ phần nào của các cam kết này không triển khai, toàn bộ bản ghi nhớ thỏa thuận gặp nguy hiểm,” ông Baghaei tuyên bố. 

Trước ngày Thứ Bảy, tàu bè bắt đầu di chuyển qua eo biển sau khi thỏa thuận lâm thời Mỹ – Iran ký kết hồi đầu tuần.

Các cuộc tấn công của Israel tại Lebanon làm ít nhất 16 người chết

Các đợt oanh tạc của Israel xuống miền Nam Lebanon hôm Thứ Bảy tước đi sinh mạng của ít nhất 16 người, bao gồm hai trẻ em, vài giờ sau khi xuất hiện các báo cáo về một thỏa thuận ngừng bắn. 

Các bên trung gian tìm mọi cách ngăn chặn các cuộc giao tranh giữa Israel và nhóm vũ trang Hezbollah ở Lebanon, sau một đợt đấu súng dữ dội vào Thứ Sáu làm thiệt mạng ít nhất 47 người tại Lebanon cùng bốn binh sĩ Israel.

Một giới chức quân sự Israel cho biết Hezbollah nã hơn 50 quả đạn pháo vào các lực lượng Israel ở miền Nam Lebanon suốt đêm, thúc đẩy quân đội bắt đầu nhắm mục tiêu vào nhóm vũ trang tại đây. Quân đội Israel khẳng định thực hiện tấn công hàng chục mục tiêu và tay súng Hezbollah ở miền Nam Lebanon, bao gồm các vị trí bệ phóng tên lửa và các trung tâm chỉ huy của Hezbollah.

Vào Thứ Sáu, Đại Sứ Yechiel Leiter của Israel tại Washington chia sẻ trên mạng xã hội X rằng Israel “vẫn cam kết mạnh mẽ đối với một lệnh ngừng bắn ngay lập tức” nếu Hezbollah tôn trọng thỏa thuận và chấm dứt các hành động thù địch. 

Hôm Thứ Bảy, Hezbollah tuyên bố họ tuân thủ lệnh ngừng bắn nhưng cáo buộc Israel vi phạm nhiều lần vào tối Thứ Sáu. Tuyên bố đưa ra từ cánh quân sự của nhóm khẳng định họ chấp hành lệnh ngừng bắn nhưng cũng sẵn sàng đẩy lùi các cuộc tấn công của binh sĩ Israel. (MPL) [dt]